Henrich Bader-orgel Walburgiskerk Zutphen

Hans Henrich Bader kreeg in 1639 de opdracht om het oude orgel van Hans Graurock uit 1534 uit te breiden met een rugwerk. De klanken die hij presenteerde overtuigden het kerkbestuur van zijn vakmanschap. Ze breidden de opdracht uit naar een volledige vervanging van het oude orgel. Bader bouwde een orgel met een Hoofdwerk, Rugwerk en een zelfstandig pedaal, dat nog steeds de basis is van het orgel zoals we het nu kennen. Gedurende 170 jaar bleef het orgel ongewijzigd. Pas begin negentiende eeuw ontstond het verlangen naar een krachtiger instrument.

Johannes Wilhelmus Timpe, een leerling van Freytag, kreeg in 1813 de opdracht om het orgel te herbouwen. Hij bouwde een nieuwe kast onder de oude hoofdkast en in de voormalige onderkast legde hij de windlades van het Hoofdorgel. Hij voegde ook een Bovenwerk toe dat met het derde klavier kon worden gespeeld. Het orgel kreeg ook een andere plaats en verhuisde naar het koor van de kerk. Het nieuwe Bovenwerk kreeg imiterende registers zoals de Carillon, de Fluit en een eigentijdse Vox Humana. Timpe behield bijna alle pijpen van Bader en de nieuwe registers kregen de mensuren in de stijl van Bader.

Restauratie

Met de toenemende kennis van het barokke geluid uit de tijd van Bach, konden de orgelbouwers aan de oude orgels meer en meer hun oorspronkelijke klankrijkdom terug geven. Een grondige restauratie van het Bader orgel werd uitgevoerd in de periode 1993-1996 door de orgelbouwers Reil in Heerde. Bovendien werden de Hoofdorgel, het Rugwerk en het Pedaal zo veel mogelijk teruggebracht in de staat van 1643, maar het Bovenwerk van Timpe bleef bewaard.

Bader maakte alle pijpen van lood
Opmerkelijk is dat tijdens deze restauratie werd vastgesteld dat Bader alle pijpen van lood had gemaakt, dus geen legering met tin. Voor de restauratie moest worden gezocht naar oud lood, omdat het huidige lood veel te rein is. Het oude lood bevat sporen van andere metalen die een bijzonder gunstig effect op de klank heeft en daarom werd het lood verzameld van meer dan 100 jaar oude waterleidingen. De mooie vocale klanken van het Bader orgel werden verkregen met pijpen van de oude lood samenstelling. Voor mijn eigen huisorgel heb ik ook toen ook een register gemaakt van het oude lood.

De klankschoonheid van de Prestanten is opvallend, het begint met een milde articulatie en de klank heeft het vocale karakter van een mannenkoor met heldere tenor stemmen. Het prestanten plenum  van het hoofdwerk klinkt voornaam, ingetogen en breed. Het rugwerk daarentegen is veel directer van toon, het heeft een gearticuleerde aanspraak en een pregnante klank. Heel karakteristiek zijn de Fluiten en de Quintadenen. De prachtige klanken van de nieuwe Tongwerken, gemaakt in de historische factuur van Bader, is karakteristiek voor het klankidioom van waaruit Bader zijn orgel heeft gebouwd.

De tongwerken zijn bij deze restauratie opnieuw vervangen, maar nu door kopieën van de originele Bader-tongwerken. De keuze daarvoor kwam voort uit het uitgangspunt voor de restauratie: een reconstructie die niet verder terugging dan de toestand van 1813. De toevoegingen van Timpe bleven behouden, maar de intonatie werd gericht op het vocale zeventiende-eeuwse karakter van de Bader-klanken.

Een ongelijkzwevende stemming werd aangebracht (1/6 komma) en de kas werd minder diep gemaakt om de klankuitstraling te bevorderen. Verder kreeg het zwaar spelende orgel een geheel nieuwe tractuur.

Het Henrich Bader-orgel in de Walburgiskerk van Zutphen is een van de grootste orgels in Nederland uit de periode van de late Renaissance vroeg Barok. Ook de later gemaakte pijpen van Timpe zijn in hetzelfde klankidioom geïntoneerd.

      Hoofdwerk
 1. Quintadeen          16’
 2. Prestant                8’
 3. Holpijp                  8’
 4. Octaaf                  4’
 5. Gemshoorn            4’
 6. Quintfluit              3'
 7. Octaaf                  2'
 8. Mixtuur            4-6 st
 9. Fagot                  16'
10.Trompet bass/disc.  8'

           Tremulant
     Bovenwerk
 1. Prestant               8'
 2. Baarpijp               8'
 3. Roerfluit               8'  
 4. Fluit-Travers disc.  8’
 5. Octaaf                  4’
 6. Fluit d'Amour         4'
 7. Woudfluit             2'
 8. Flageolet              1'
 9. Carillon disc.      3s

10. Vox Humana        8'
       Tremulant
     Pedaal
 1. Prestant              16'
 2. Subbas                16'
 3. Octaaf                  8'
 4. Gedekt                 8'
 5. Octaaf                  4'
 6. Bazuin                16'
 7. Trompet               8'
 8. Trompet               4'
       Rugwerk
 1. Quintadeen          8’
 2. Holpijp                8'
 3. Prestant              4'
 4. Fluit                   4'
 5. Quint                  3‘
 6. Octaaf                 2‘
 7. Quintfluit        1 1/2'
 8. Terts              1 3/5‘
 9. Mixtuur          4-5 st

10. Kromhoorn
           8‘
  Deutsch
   English
Sample Set  Bader Orgel  Zutphen

Door de plaatsing van een aantal microfoons op korte afstand kon Jiri Zurek van Sonus Paradisi de klanken met alle details perfect opslaan. De verschijnselen van het aanspreken van de pijp en de opbouw naar de volle klank zijn net zo te horen als de organist die aan de speeltafel in de kerk hoort. De orgelklanken heb ik bij de restauratie leren kennen en omdat ik over een absoluut gehoor beschik kon ik de samples zo intoneren, dat ze in mijn huiskamer klinken als in de kerk. Mijn intonaties heb ik opnieuw gefotografeerd, nu met een hoge resolutie om deze perfect scherp in het boek af te beelden.

Elke organist kan daarmee, ook als hij niet over een absoluut gehoor beschikt, de klanken op het eigen orgel intoneren. Omdat de klank ook afhangt van de luidsprekers heb ik beschreven hoe de optimale intonatie bij elk Hauptwerkorgel kan worden gevonden.

Jiri Zurek van Sonus Paradisi heeft een fantastische prestatie geleverd door de heldere klanken van dit Bader-orgel gelijk aan het origineel in de samples vast te leggen.

Het boek met de intonaties van het Bader-orgel is aangepast aan Hauptwerk 5 en wordt op aanvraag met vermelding van het e-mail adres en het volledige postadres gratis toegezonden.

                                                        mail naar:    John Boersma

start
hauptwerk
convolutie
intonatie
boekenhw
sample sets
orgels in mijn huis
martini
schnitger
bader
anloo
klapmeyer
casavant
holzhey
serassi
hinsz
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
mini
linked sites