Verhuizing naar Eelde (Groningen Airport)
De huiskamer in ons nieuwe huis is twee maal zo groot als de kamer van het vorige huis. De verhuizing van het orgel is voortreffelijk verzorgd door Orgelmakerij Noorlander. Het eerste wat mij bij het spelen opviel, was het effect van de grote ruimte op de weergave van de klanken. Zo magistraal had ik mijn orgel nog niet eerder gehoord.

In de kerk worden pijpklanken eerst gereflecteerd door de nabijgelegen muren en vervolgens door verder gelegen zuilen, muren en gewelven. De nagalm laat de klanken opbouwen op naar een breder volume en geeft ze meer glans. Voor de organist is dat een natuurlijke eigenschap die hij gewend is bij het spelen in de kerk. Bij het orgel is het goed waarneembaar, maar het ontgaat de toehoorders in de kerk.
De akoestiek uit Impulse-Response opnamen is een kopie van de akoestiek van de kerk dat de klanken van mijn Hauptwerkorgel hetzelfde effect geeft. In mijn nieuwe ruime omgeving komt dat nog beter tot zijn recht.

Hauptwerk - klanken van een pijporgel

DRY samples
De stereo-microfoon moet op zeer korte afstand opnames van de pijpen maken. Het zijn twee kanalen met DRY samples, waarin de eigenschappen van de tonen zonder nagalm worden vastgelegd.

De luide tonen in de kerk moeten op een lager volume in de huiskamer klinken. Daardoor verschuiven de verhoudingen tussen de hogere en lagere tonen en deze moeten door intonatie worden gecorrigeerd. Het intoneren is eenvoudig en mag niet worden vergeleken met het intoneren van pijpen.

De akoestiek wordt met Impulse-Response techniek opgenomen en vastgelegd in het geheugen van het Hauptwerkorgel. Zo vormen klanken en akoestiek een exacte weergave van het orgel.

Pijptonen

Een orgelkast heeft de functie om de klanken van alle pijpen te bundelen om ze als één klank naar buiten te brengen. Daar nemen twee microfoons de klanken in stereo op en leggen die als DRY samples in het geheugen vast. Met twee kanalen is het kerkorgel volledig overgebracht naar het Hauptwerkorgel in de huiskamer.

Wanneer een organist een toets drukt, spreekt de pijp onmiddellijk aan met een accent op het begin van de toon. Het is de articulatie van de toon, waarmee de organist muziek maakt door zijn spel van ritme en frasering. De pijptonen moet de organist onmiddellijk en op korte afstand horen, daarna volgen de reflecties tegen muren, zuilen en andere objecten die steeds verder verwijderd liggen, waardoor de galm zwakker wordt en in de verte uitsterft.

Een directe aanspraak is voor een organist een noodzakelijke voorwaarde om te spelen. Met Impulse Response wordt de kerkakoestiek gekopiëerd en zo klinkt de kerkakoestiek in de huiskamer. Dit is de situatie die volledig overeenkomt met het bespelen van het orgel in de kerk. Tonen die zonder enige vertraging door de organist worden gehoord en een nagalm die bij de organist begint en ver bij hem vandaan uitsterft. Stel de latency in op een lage waarde!

  Deutsch
   English
Authentieke Renaissance-Barokklanken

Het orgel dat Antonius Wilde in 1598 bouwde, heeft de originele pijpen altijd behouden. Arp Schnitger voegde in 1682 een Rugwerk toe en intoneerde de pijpen naar de klanken van Wilde. De meer dan 400 jaar oude pijpen van het Oberwerk en het Borstpositiv zijn nog steeds in gebruik. Door de veroudering van het metaal krijgen de pijpen een bijzondere resonans met een grote klankschoonheid.

De DRY samples geven dit perfect weer. De tonen beginnen met een karakteristiek rond accent en laten dan de authentieke klanken uit de Renaissance-Baroktijd horen.

De 36 registers zijn verdeeld over drie klavieren en pedaal

                Zie:   Renaissance - Barokklanken

Klinkers en medeklinkers  

WET
samples zijn opnames van microfoons die op grote afstand van het orgel zijn geplaatst. Door deze afstand is de galm overdadig aanwezig en maakt het onmogelijk om het aanspreken van de pijp te horen. Vergelijk het met spreken: de klinkers zijn hoorbaar, maar de belangrijke medeklinkers die het woord betekenis geven, zijn afwezig.

De meest beruchte sample set met WET samples is van het van de Bovenkerk in Kampen. De klanken ken ik goed van eigen bespelingen in Kampen, maar zo worden ze niet door samples weergegeven. Het orgel klinkt ver van de organist verwijderd. Hetzelfde geldt voor de samples van de Dom van Utrecht; de klanken van Bätz zijn niet te herkennen.

Amateurs gebruiken beide sets graag, omdat de lange nagalm hun speelfouten verdoezeld. Organisten merken dat virtuoos spelen geen zin heeft, want die gaat toch verloren in deze klankenbrij.
Toetsdruk en pijptoon moeten samenvallen

Door de toets in te drukken komt een mechaniek in werking, dat het ventiel opent en de pijp laat klinken. Een mechaniek met tussenschakels is eenvoudig te maken, maar werkt met enige vertraging. Een directe verbinding tussen toets en ventiel is constructief moeilijker, maar heeft toch de voorkeur omdat de toon onmiddellijk op de toetsdruk reageert.

Om een instrument te kunnen bespelen moet een musicus de toon onmiddellijk horen, of het nu een viool, een fluit, of een piano is. Bij deze instrumenten kan het ook niet anders; ze zijn in de onmiddellijke nabijheid van de musicus. Bij een orgel is er meer afstand tussen toetsen via de ventielen naar de pijpen, maar ook hier moet de vertraging minimaal zijn. Een organist zou het liefst rechtstreeks op de ventielen willen spelen.

Latency
De samples worden in het Hauptwerkorgel met enige vertraging – de latency – weergegeven. Deze latency kan worden verkleind, mits met computerprestaties rekening wordt gehouden. Op mijn orgel heb ik de latency verkleind en hoewel het om milliseconden gaat is het toucher veel aangenamer. Nu is iedere nuance van mijn manier van spelen direct hoorbaar in de snel wisselende tonen. Dit kan alleen met DRY samples; het heeft geen zin om dit met de trage WET samples te doen.

Het karakter van de klanken

Het belangrijkste deel van een pijptoon is het begin, het moment dat de pijp zijn toon gaat vormen. Het is de articulatie die de organist nodig heeft voor zijn muzikale expressie. Wanneer de wind uit de kernspleet het bovenlabium bereikt, ontstaat er een onderdruk die de wind naar binnen trekt. Dat heeft een overdruk in de pijp tot gevolg die de wind weer naar buiten duwt.
                                     zie Prestant

Deze wervelende wind geeft een duidelijk accent aan de toon. De accenten verschillen naar de aard van het register, een Prestant begint anders dan een Holpijp. De microfoons moeten op korte afstand van de pijpen staan om het karakter te kunnen vastleggen in de DRY sample, anders is het belangrijkste deel van de klank niet hoorbaar.

De articulatie en de toonvorming zijn de twee elementen die de orgelklank maken. Het is dus belangrijk dat beiden goed worden weergegeven.

start
hauptwerk
convolutie
intonatie
boekenhw
ludingworth
prytanee
martini
noordbroek
schnitger
bader
klapmeyer
casavant
holzhey
sample sets
orgels in mijn huis
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
mini-orgel
linked sites