Arp Schnitger orgel in Noordbroek

Het in 1695-96 door Arp Schnitger gebouwde orgel in Noordbroek staat in een middeleeuwse kerk van enorme afmetingen. De kerk is in Romano-Gotische stijl in de 13e eeuw gebouwd als kruiskerk met gewelven en beschikt  over een schitterende akoestiek. Iedere bezoeker is onder de indruk van zowel het interieur als het buitenaanzicht. De kerk lijkt een Domkerk in boerenstijl en staat aan de rand van het klein dorp Noordbroek in de Nederlandse provincie Groningen.

Albertus Antoni Hinsz restaureerde in 1752 het orgel. In 1768 bouwde Hinsz nieuwe windladen voor hoofd- en rugwerk en vergrote hij het laagste octaaf tot een volledig chromatisch basoctaaf. De registers Quintadena 16, Vox humana 8 en Dulciaan 8 werden door hem toegevoegd. Hij breidde ook de orgelkast uit en verving de klavieren om het laagste octaaf volledig te kunnen bespelen.

In 1809 breidde Heinrich Hermann Freytag de orgelkast verder uit door aan beide zijden van de orgelkast pedaaltorens toe te voegen en de pedaalregisters te wijzigen. Freytag maakte nieuwe pedaallades en nieuwe balgen. Het orgel kreeg nieuw houtsnijwerk van Mattheus Walles.

In 1855-1856 bracht Petrus van Oeckelen verbeteringen aan bij enkele registers in het Rugpositief en veranderde de Quintadena 16’ in een Bourdon 16’. Hij verving ook de bekers en de tongen van de Dulciaan 8.

De restauraties van 1955 brachten de vorm van het instrument terug naar de staat van 1809 (Freytag). Cor Edskes was verantwoordelijk voor het werk. De restauratie van de orgelkast werden in 1974 voltooid. Het orgel kreeg een Werckmeister III-stemming. Enkele kleine verbeteringen en onderhoud werden door Winold van der Putten in de jaren daarna gedaan. In 2001 werden de balgen door Winold van der Putten vernieuwd. Mense Ruiter heeft in de periode 2014-2015 het orgel een onderhoudsbeurt gegeven.

Het orgel is heeft 24 stemmen naar Noord-Duitse factuur, waarvan zes tongwerken. De klanken zijn van een bijzonder schoonheid met een zilveren transparantie. Het bijzondere karakter van het orgel komt prachtig tot uiting door de grandioze akoestiek van de kerk. Veel organisten kozen dit orgel om concerten op CDs op te nemen. Het hoort dan ook bij de mooiste orgels van de Groningse orgeltuin.

    Duits
   Engels
Hoofdwerk C - c3

Quintadena       16’
Praestant           8’
Holpijp              8’
Octaaf               4’
Speelfluit           4’
Quint                3’
Octaaf              2’
Mixtuur           IV-V
Trompet            8’
Vox Humana      8’
Rugpositief  C - c3

Fluit douce      8’
Praestant        8’
Spitsfluit          4’
Octaaf             2’
Sesquialter      II-IV
Scherp             III-IV
Dulciaan         8’

DRY samples

Het orgel van Noordbroek met zijn opvallende klanken koos ik enkele jaren geleden als Thema voor een congres van orgelbouwers. De klanken heb ik toen goed leren kennen en waren voor mij voorbeelden bij het intoneren van de pijpen van mijn huisorgel. Nu doet zich het omgekeerde geval voor, dat ik de tonen van de samples kan vergelijken met mijn pijporgel. De tonen moeten geïntoneerd worden met een volume dat past in de huiskamer maar met behoud van het karakter en dan is mijn pijporgel een uitstekende maatstaf.

De samples zijn door Jiri Zurek met acht microfoons (vier keer stereo) opgenomen. De microfoons die dicht bij de pijpen stonden, legden de pijptonen met hun markante eigenschappen vast als (semi) DRY samples. Slechts deze samples gebruik ik, de andere kanalen zijn op grote afstand opgenomen en bevatten niets wat bruikbaar is. In de DRY samples (semi omdat iets van de nagalm is te horen) zijn de pijptonen net zo te horen als de organist in de kerk deze hoort. In de akoestiek van de kerk worden de tonen voller en vullen ze de grote ruimte. Dat effect wordt niet door de galm uit de andere kanalen overgebracht, maar met een IR-opname wordt een kopie van de akoestiek in het Hauptwerkorgel vastgelegd en die is wel in staat om de tonen voller te laten klinken.

Intonatie
De intonatie van dit orgel heb ik op een bijzondere manier uitgevoerd, speciaal gericht op de heldere klanken die dit orgel zo opvallend laat horen. Elk pijporgel intoneer ik eveneens op een wijze die bij de aard van dat orgel past. Zo kan ik de eigenschappen accentueren, waardoor ze op huiskamervolume toch gelijk klinken aan de klanken die ik bij het bespelen van het orgel in de kerk heb gehoord. Ik ben nu bezig de intonatie van de samples in een boek te beschrijven.

De Praestanten geven de Noord-Duitse Barokklanken prachtig weer in een stijl die Arp Schnitger nastreefde. Elk register is een solostem met grote zeggingskracht. Samengevoegd met de hoge mixtuur klinkt een plenum met een zilverachtige klank. De Trompet versterkt het plenum en voegt glans toe. Opvallend zijn de fluwelen klanken van de viervoets Fluiten. De Vox Humana is een fijne solostem, met een bescheiden maar lieflijke klank. De transparante klanken geven de Dulciaan een zingend karakter. De Mixtuuur en de Scherp zijn samengesteld uit hoogliggende voetmaten, die de zilverachtige klankschoonheid bevorderen.

Een deel van de pijpen van het voorgaande orgel is door Arp Schnitger opnieuw gebruikt. In die tijd was het normaal om goed materiaal te behouden en in te passen in het nieuwe orgel. Ook Hinsz en Freytag voegden registers toe met respect voor de reeds aanwezige klankkarakters.

In 1955 onderging het orgel een restauratie met als uitgangspunt het behoud van de oorspronkelijke barokklank. Cor Edskes was de man die dat het beste kon beoordelen en hij werd gevraagd om als adviseur vorm te geven aan de restauratie. Dat het orgel van Noordbroek nog steeds een stijlvolle vertegenwoordiger van de barokklank is, komt door de grote kennis en inzichten van Cor Edskes.

De prachtige akoestiek van de kerk wordt niet de samples overgebracht maar met een IR opname. Het geeft de tonen meer volheid en bevordert de prachtige zilverachtige klankkleuren.

De door Jiri Zurek gemaakte DRY samples getuigen van het hoge niveau van zijn vakmanschap, wat door niemand wordt overtroffen. Deze sample set is de meest geslaagde sets om een orgel weer te geven. Het is een kunst om elke sample een toon met typische kenmerken weer te geven en ze toch samen als stemmen van een koor te laten harmoniëren. Het zilverachtige plenum komt in de huiskamer helemaal tot zijn recht.

v
Pedaal C - d1

Bourdon              16’
Praestant             8’
Gedekt                8’
Octaaf                 4’
Bazuin               16’
Trompet              8’
Cornet                4’
start
hauptwerk
convolutie
intonatie
boekenhw
samplesets
orgels in mijn huis
martini
noordbroek
schnitger
bader
klapmeyer
casavant
holzhey
serassi
hinsz
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
mini
linkedsites