Terug naar de historische klanken

In de tweede helft van de vorige eeuw groeide het besef bij de orgelwetenschappers en orgelbouwers, dat de kunst van het orgelmaken geheel verloren was gegaan. De enige mogelijkheid om het opnieuw te ontdekken was een grondige bestudering van barokorgels die hun oorspronkelijke vorm hadden behouden. Groningen en de Ommelanden vormden daarvoor een ideaal gebied. In de 17e eeuw schonken veel rijke boeren een orgel aan de kerk. Nergens zijn zoveel barokorgels gebouwd dan in dit gebied. Later was er geen geld meer om de orgels naar nieuwe ideeën om te bouwen of te vervangen. En zo was er een waardevol referentiepunt ontstaan om de oude stijl te herontdekken.

Baanbrekend werk werd gedaan door de orgelwetenschapper Cornelius H. Edskes in Groningen. In een jarenlange studie heeft hij de historische orgels die hun oorspronkelijke staat hadden behouden, intensief onderzocht. Het zijn niet alleen de pijpen, maar ook de hele samenhang tussen pijpen, balgen, ventielen, windlades, klavieren en de speelmechaniek plus de uitstraling van de orgelkast die de klanken van het orgel bepalen.

Na een grondig onderzoek van de hele constructie stelde Cor Edskes vast, dat het ongedaan maken van desastreuze verbouwing van 1939 mogelijk was. Het orgel kon worden teruggebracht in de staat van het historische barokorgel dat altijd was geweest. Het zou een ambitieus en arbeidsintensief werk worden en het uiterste vergen van de kundigheid van een orgelbouwer om dat uit te voeren. Hoe de restauratie moest worden uitgevoerd beschreef hij in een minutieus uitgewerkt plan.

Een bijzonder verhaal is de Speelfluit 4'. Het uit 1542 stammende register heeft Van Oeckelen verwijderd, behalve de gis1 die door een medewerker van het stadhuis was meegenomen. Een conische pijp met een kleine trechter aan de bovenkant en een milde klank. Later is dit pijpje in het Groninger museum bewaard. De pijp werd afgestaan aan Cor Edskes die het register op basis van deze pijp heeft berekend.

Voor hem stond vast dat slechts één orgelbouwer daartoe in staat was: Jürgen Ahrend in Leer, Loga Duitsland. Er was geen enkele orgelbouwer die meer kennis had van de orgelbouwkunst van vroeger eeuwen en die de vaardigheid bezat om elke pijp in zijn oorspronkelijke klankidioom te intoneren.

Cor Edskes en Jürgen Ahrend onderzochten elk onderdeel van het orgel om het terug te brengen in zijn oorspronkelijke staat. Cor Edskes schreef een gedetailleerd werkplan en Jürgen Ahrend durfde het aan dit plan uit te voeren. Door hun gezamenlijke inspanning kreeg het Martini-orgel weer de plaats die het ooit had, het magistrale Barokorgel met Gotische en Renaissance kenmerken, uniek in     Nederland.                                                                                                       

De restauratie van het orgel gebeurde in twee fases. In 1976 werd het Rugwerk gerestaureerd. Het doel was de reconstructie van de mechanische tractuur, de bouw van een nieuwe balg en de restauratie van de windlades. De reconstructie had de situatie van het jaar 1740 als uitgangspunt. Toen had Anthonie Hinsz, leerling van Schnitger, het orgel in perfecte staat gebracht. Daarnaast bleven enkele registers van Lohman van Van Oeckelen behouden. In 1984 is de tweede fase uitgevoerd.

De prachtige resonans van oude pijpen blijft altijd behouden. De oudste pijpen zijn meer dan 500 jaar geleden door Johan then Damme gemaakt. In de eeuwen daarna hebben verschillende orgelmakers registers toegevoegd. Bij de restauratie zijn alle pijpen door Jürgen Ahrend geïntoneerd, hij verstond de kunst om de in vroeger eeuwen door verschillende orgelmakers gemaakte pijpen, hun eigen klank terug te geven en toch harmonieus te laten samenklinken. Hij gaf het orgel zijn signatuur evenals Arp Schnitger dat in 1692 had gedaan.

Dezelfde situatie had ik aangetroffen bij het Schnitger-orgel in Norden (Dld) waar Jürgen Ahrend drie stijlen van vroegere bouwers had samengevoegd. Ik heb uren op dat orgel gespeeld en hoorde de goed te onderscheiden verschillen tussen de Prestanten van Andreas de Mare, Edo Evers en Arp Schnitger. Toch blijkt bij het samenvoegen van deze registers dat er een harmonieuze eenheid klinkt.

De huidige klank van het Martini-orgelo is door Jürgen Ahrend bepaald, in eendrachtige samenwerking met Cor Edskes. De bijzondere eigenschappen van vijf eeuwen orgelkunst, samengevoegd in één orgel maakt het tot een uniek instrument.
        Nergens is een orgel te vinden met zo'n breed historisch klankenpalet

  Deutsch
   English
Cor Edskes heeft tientallen jaren onvermoeibaar gewerkt aan het terugvinden van het historische orgelerfgoed en hij legde basis voor de manier waarop deze orgels moesten worden gerestaureerd.
Zeer terecht heeft de Universiteit van Göteborg hem daarvoor in 1996 het eredoctoraat verleend.

Jürgen Ahrend is erkend als de beste orgelbouwer van deze tijd. Bij het Martini-orgel voegde hij vijf eeuwen orgelbouwkunst samen tot een monumentaal orgel met een imponerend karakter. Het ontspannen karakter van de pijpklanken heeft hij met zijn manier van intoneren bereikt.

Twee iconen die de weg voor volgende generaties orgelbouwers hebben voorbereid

Orgel Martinikerk Klanken in de Huiskamer

Het orgel in de Martinikerk van Groningen heeft de faam tot de mooiste orgels van de wereld te behoren. Jiri Zurek heeft al zijn vaardigheden aangewend om de optimale klank in de samples vast te leggen. Dit overtreft elke sample set van elke sample maker en zo is een set van buitengewoon hoge kwaliteit ontstaan. De samples geven de klanken heel natuurgetrouw weer, maar het volume moet worden verlaagd tot huiskamersterkte. Na de intonaties, die ik in mijn boek heb beschreven, is de klankschoonheid weer in volle pracht in de huiskamer te horen.

Als intonateur met een absoluut gehoor heb ik mijn ervaring in het intoneren van pijpen nu toegepast op de intonatie van samples. Vaak bracht een minimale correctie net de gezochte verfijning die ik wilde horen. Vooral de tongwerken vergen een grote zorgvuldigheid en zeer precieze instellingen. In het boek tonen tweehonderd foto’s precies de standen van de regelschuiven die op mijn orgel de mooiste klanken laten horen.

Een ander orgel heeft niet dezelfde luidsprekers, waardoor mijn intonatie per orgel moet worden bijgesteld. Daar heb ik een werkwijze voor gevonden die elke organist gemakkelijk kan uitvoeren. Deze werkwijze is nu door zoveel organisten beproefd dat ik de zekerheid heb dat idereen de optimale klank op zijn of haar orgel kan bereiken.  

Rugwerk
Quintadena    16'
Prestant          8'
Bourdon          8'
Roerfluyt         8' Octaav            4'
Speelfluyt        4'
Nasat             3'
Gedacktquint    3'
Octaav            2'
Fluyt               2'
Sexquialter     II
Mixtuur      IV-VI
Cimbel           III
Basson          16'
Schalmey        8'
Hautbois         8
'
Historie van het orgel in Groningen

De historie van het orgel in de Martinikerk begint 570 jaar geleden, toen Meester Hermannus in 1450 een orgel op een nieuwe galerij bouwde om het voorgaande orgel te vervangen. Achttien jaar later is de toren ingestort en hoewel het orgel niet was geraakt, moest het worden gedemonteerd wegens het herstel van de kerk.

Johann then Damme
uit Appingedam heeft het orgel in 1482 weer opgebouwd en uitgebreid met een rugwerk. De adviseur was de humanist Rudolphus Agricola. Zijn naam is te zien op de cartouche onder de Rugpositief.

Het orgelfront vermeldt het jaar 1542 en toen de het gotische orgel werd omgebouwd in Renaissance stijl door kundige orgelbouwer, maar zijn naam is niet gedocumenteerd. Tegelijkertijd werd het orgel uitgebreid met een bovenwerk. Het gotische kader voor de orgelkast is echter bijna volledig bewaard gebleven. Verdere toevoegingen werden gemaakt rond 1564 door Andreas de Mare en in 1628 door Anthoni en Adam Verbeeck. Van 1685 tot 1690 voerde Jan Helman uitgebreide werken uit, zoals balgen, klavieren en springlades voor de hoofdwerk en de pedaal, maar hij stierf in 1690 zonder het werk te hebben voltooid.

De kerkbestuur nam vervolgens contact op met Arp Schnitger, die het werk voltooide in 1692. Hij bouwde twee grote pedaaltorens aan beide zijden van het orgel en plaatste de pijpen van de Prestant 32’. De grote pijpen werden gemaakt in de kerk, waar de scheepsmasten werden gebruikt metaal rond te buigen. De legering voor de pijpen had een hoog loodgehalte. Schnitger bouwde ook drie tongwerk registers, een nieuwe windlade voor het bovenwerk en hij verlaagde de toonhoogte door de pijpen één stap te verplaatsen. Alle pijpen werden geïntoneerd in de stijl van Arp Schnitger. Hij gaf er zijn signatuur aan, dus is het wel gerechtvaardigd om het orgel een Schnitger orgel te noemen.

Franz Caspar, de zoon van Arp Schnitger, bouwde in 1728 nieuwe windlades voor het hoofdwerk en het pedaal, evenals een nieuw Rugpositief in een kast met hout gravures. Na de dood van Franz Caspar Schnitger werd het werk in 1730 voltooid door meester Albert Anthony Hinsz. In 1740 installeerde Hinsz zeven nieuwe registers en nu beschikte het orgel over 47 registers.

In de 19de eeuw werd het orgel aangepast aan de veranderende stijlinzichten. De orgel makers Nicolaus Lohman en daarna Petrus van Oeckelen brachten wijzigingen aan in de registers en breidden het orgel uit tot 52 registers. De klanken waren aangepast aan de stijl van die tijd en verschilden niet in grote mate van de barokstijl.

In 1939 werd het orgel gemoderniseerd en voorzien van een elektrische speeltafel. Historisch normbesef moest het afleggen tegen het pronken met een nieuwerwetse waanzin. Dr. Gustav Fock en George Stam, beiden kenners van de orgelbouwkunst van Arp Schitger, hebben er krachtig op aangedrongen deze rampzalige verbouwing niet uit te voeren. Helaas gaf de Nederlandse Klokken- en Orgelraad toch aan De Koff de opdracht het orgel naar hun moderne opvattingen te verbouwen.

Bovenwerk
Prestant I-III    8'
Holfluyt            8'
Octaav             4'
Nasat              3'
Sexquialter      II
Mixtuur       IV-VI
Trompet         16'
Vox Humana     8'
Hoofdwerk
Prestant         16'
Octaav            8'
Salicet             8'
Quintadena      8'
Gedackt           8'
Octaav             4'
Gedektfluyt      4'
Octaav            2'
Vlakfluyt          2'
Tertiaan           II
Mixtuur       IV-VI
Scharp            III
Viola da Gamba 8'
Trompet           8
'
Pedaal
Prestant        32'
Prestant        16'
Subbas          16'
Octaav            8'
Gedackt          8'
Roerquint        6'
Octaav            4'
Octaav            2'
Nagthoorn      2'
Mixtuur          IV 
Bazuyn          16'
Dulciaan        16'
Trompet         8'
Cornet           4'
Cornet           2'

Bazuyn          32'
Klanken van de sample set

Na enkele maanden met de klanken uit deze sample set te hebben gespeeld is het meest opvallende feit, dat het ontspannen en kleurrijke karakter van de klanken van de pijpen ook in de samples is te horen.
Als intonateur heb ik geleerd hoe ik een pijp ontspannen en kleurrijk kan laten klinken. De wind uit de kernspleet moet op het bovenlabium worden gericht. De klank ontstaat als de wind het bovenlabium onder de juiste hoek treft. Als aanblazen met lichte winddruk een toon met laag volume laat horen en vervolgens met toenemende druk de toon meer volheid geeft, klinkt de pijp ontspannen. Wanneer de hoek te groot of te klein is raakt slechts een deel van de windstroom het bovenlabium. Om hetzelfde volume te bereiken kan de winddruk worden verhoogd, maar dan klinkt de toon geforceerd. De ontspannen klank is een natuurlijk ademende klank als van een goede zanger.

Wanneer het bovenlabium meer naar voren wordt getrokken en de windstroom meer naar buiten word gericht, geeft de boventoonvorming een kleurrijke klank. Een tegen gestelde handeling geeft een ronde en fluitachtige klank.

Het verschil tussen een ontspannen klank en een geforceerde klank is te horen bij het blazen tegen de rand van een fles. Wanneer de goede hoek is gevonden zal een mooie, diepe toon klinken die niet veel inspanning kost. De klanken van het orgel van de Martinikerk in Groningen zijn heel ontspannen.
Een voorbeeld van harde, wat geforceerde klanken is het Marcussen Hoofdorgel van de Laurenskerk in Rotterdam.

Het ligt aan de intonateur of een ontspannen klank wordt bereikt en Jürgen Ahrend was daar een meester in. Alle goede eigenschappen die voorgaande orgelbouwers aan de klanken hebben gegeven verdwijnen, als de pijpen een andere klank krijgen opgedrongen. Een kundig intonateur kan echter de eigenschappen terugvinden en de fraaie eigenschappen van oude pijpen weer restaureren. Veel goede orgelbouwers hebben aan het orgel van de Martinikerk gewerkt, waarbij Arp Schnitger en zijn zoon Franz Caspar een groot aandeel hadden. De titel Schnitger-orgel is dan ook niet misplaatst, maar de huidige klank is volledig aangebracht door Jürgen Ahrend en daarom zou het eigenlijk zeer gerechtvaardigd zijn om het orgel van de Martinikerk een Ahrend-orgel te noemen.

Het Schnitger-orgel van Norden heeft dezelfde ontspannen klanken en ook andere orgels van Jürgen Ahrend, zoals het orgel van Joure, heb ik leren kennen als orgels met bijzonder aangename klankeigenschappen. De pijpen van zijn orgels zijn stabiel en hoeven nooit te worden gestemd. Het orgel van Joure zou na 10 jaar een stembeurt nodig hebben; maar het enige dat toen is gebeurd, was met een stofzuiger het stof van de kernen verwijderen en de stemming was weer volmaakt in orde.

De klanken in de samples zijn zoals in de Martinikerk, maar hebben wel een intonatie naar de kleinere ruimte van een huiskamer nodig. Door de grote gelijkmatigheid van de samples is het intoneren van de samples gemakkelijk uit te voeren
Het boek  Martinikerk Groningen - Klankschoonheid van Huisorgel  toont hoe het kan.

Martinikerk Groningen

Klankschoonheid van een Huisorgel

De klanken van het orgel in de Martinikerk zijn met grote zorgvuldigheid in de sample set opgenomen. Het is de beste set die ooit van een orgel is gemaakt.

In dit derde boek over het orgel toon ik een geraffineerde intonatie om de klanken in de huiskamer precies gelijk te maken met de klanken in de kerk.

Een ander orgel heeft niet dezelfde luidsprekers, zodat mijn intonatie per orgel moet worden bijgesteld. De nieuwe werkwijze die ik daarvoor heb gevonden is nu een half jaar beproefd en blijkt goed te worden begrepen.

Het boek wordt gratis toegestuurd als het met
naam, e-mail adres en volledig postadres
wordt aangevraagd.

           mail naar: John Boersma

start
hauptwerk
convolutie
intonatie
boekenhw
sample sets
orgels in mijn huis
martini
schnitger
bader
anloo
klapmeyer
casavant
holzhey
serassi
hinsz
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
mini-orgel
linked sites