Pijporgel in de Huiskamer

De klank van een pijp voor een huisorgel wordt op korte afstand gehoord en daarom moet de pijp zorgvuldiger worden gemaakt en geïntoneerd dan een pijp voor een kerkorgel. Wanneer de wind uit de kernspleet het bovenlabium bereikt, ontstaat er een onderdruk die de wind naar binnen trekt. Dat heeft een overdruk in de pijp tot gevolg die de wind weer naar buiten duwt. Deze wervelende wind geeft een hoorbaar accent aan het begin van de toon en dan volgt de opbouw naar de volle toon. Wanneer ik de pijp intoneer kan ik alle facetten van de toonvorming beïnvloeden en streven naar de mooiste klank.

De tonen die in de samples zijn opgeslagen komen van goed geïntoneerde pijpen. Om de klankschoonheid ervan vast te leggen, moeten microfoons dicht bij de pijpen staan, zodat alleen de droge toon en niet de weerkaatsing door de akoestiek wordt vastgelegd. Slechts DRY samples zijn in staat de eigenschappen van de pijptonen over te brengen. WET samples worden op grote afstand van de pijpen opgenomen, waar de tonen worden gemaskeerd door de nagalm. In WET samples is geen klankschoonheid te horen.

Het karakter van de klank is afhankelijk van de manier waarop een pijp aanspreekt. Het is de articulatie die de organist nodig heeft voor zijn muzikale expressie. De toon moet wat agressief beginnen, een duidelijk signaal afgeven dat het wat heeft te zeggen. De accenten verschillen naar de aard van het register, een Prestant begint anders dan een Holpijp of een Fluit. De microfoons moeten op korte afstand van de pijpen staan, om articulatie en karakter goed in de samples vast te leggen. Door het intoneren kan het karakter dat in de huiskamer door het lagere volume te zwak wordt weergegeven, weer naar voren worden gehaald.

Wanneer het volume voor luide klanken sterk is verlaagd zal een register met zachte klanken niet meer hoorbaar zijn. Daarom moeten de verschillen tussen luide en zachte registers minder groot worden gemaakt. De dynamiek van de kerk wordt aangepast aan de dynamiek van de huiskamer.

In Hauptwerk 5 is de wijze van het intoneren van DRY samples niet anders dan in Hauptwerk 4. Een groot verschil is echter het overbrengen van de nagalm van de kerk. Die kan met Impulse-Response techniek worden opgenomen en als exacte kopie van de akoestiek van de kerk in een geheugen van het Hauptwerkorgel worden opgeslagen. Elke klank die via dat geheugen wordt verwerkt, ondergaat precies dezelfde processen als de klanken in de kerk. Dat is de convolutietechniek, waar klanken en nagalm op elkaar worden gemoduleerd. De sample set hoeft alleen maar de DRY samples te bevatten.

In Hauptwerk 4 werd de nagalm van de kerk overgebracht door WET samples met opnames op grote afstand, waardoor zowel de klanken als de galm verre van realistisch werden vastgelegd. Ik heb nooit WET samples willen gebruiken, de nagalm van een Lexicon MX300 gaf betere resultaten. Dat hoeft nu niet meer, de Impulse-Response techniek geeft een volmaakte weergave van de akoestiek van de kerk.

Klankschoonheid van een Huisorgel

Het orgel van de Martinikerk in Groningen staat wereldwijd bekend als een van de mooiste kerkorgels. Door de veroudering van het metaal van de eeuwenoude pijpen verandert de structuur van de moleculen in het pijpcorpus en dat heeft een gunstige invloed op de resonanties van de pijp. De klanken worden milder en krijgen meer glans. De pijpen van het orgel in de Martinikerk hebben een authentieke klankschoonheid.

Jiri Zurek van Sonus Paradisi was verrast door deze buitengewone klankschoonheid van het orgel en plaatste zijn microfoons dicht bij de pijpen om elk aspect van het ontstaan en de opbouw van de toon in de sample vast te leggen. Het orgel van de Martinikerk is een barok orgel, maar ook wanneer er muziek van romantische componisten wordt gespeeld, zijn de klanken mooier dan van specifiek romantische orgels. De later gebouwde orgels missen de glanzende klank van oude pijpen.

De klankschoonheid van het orgel in Groningen is hoorbaar als een subtiele verfijning van de klanken. Die verfijnde klank is in de samples opgeslagen, maar wel met het luide volume van de kerk. Dat volume moet worden verlaagd naar het niveau van de huiskamer, maar omdat een verlaging sterker werkt op de hoge dan op de lage tonen, beperkt dat het resultaat. Een intonatie is nodig om de bijzondere karakters ook in de huiskamer te horen.

De sample set van het Martini-orgel is het beste voorbeeld dat intonatie nodig is om de klankschoonheid van de kerk over te dragen naar de huiskamer. Bij het intoneren is te horen dat de bijzondere eigenschappen van de klanken naar voren komen. Alsof ze door een zwaar gordijn gedempt waren. De akoestiek van de kerk is met IR-techniek gekopieerd en maakt van de huiskamer een immense ruimte. Het volle werk klinkt krachtig en toch transparant als een groot koor. IJle tonen klinken met een tere intensiteit.

Mijn boek Klankschoonheid van een Huisorgel toont met veel foto's de intonaties van elk register. Door deze letterlijk over te nemen klinkt het orgel als in de kerk en worden de bijzondere karakters van de registers goed weergegeven. Het geeft de organist ook inzicht in de methode. Omdat de klanken door andere luidsprekers worden weergegeven ontstaan er verschillen. Met het verkregen inzicht in de methode wordt er weer een gelijkmatige klank bereikt. De nieuwe methode is nu een half jaar door verschillende organisten beproefd en blijkt goed navolgbaar te zijn.

Het intoneren van samples mag niet worden vergeleken met het intoneren van pijpen. Daarvoor is jarenlange ervaring en een absoluut gehoor nodig. De klanken in de DRY samples zijn van pijpen die al goed zijn geïntoneerd en een aanpassing nodig hebben om ze in de huiskamer net zo te laten klinken.

Sample Sets die goed zijn te intoneren

De beste sample sets worden gemaakt door Jiri Zurek van Sonus Paradisi. Bij barokorgels gaat mijn voorkeur in de eerste plaats uit naar de nieuwe sample set van het orgel van de Martinikerk in Groningen als de meest volmaakte set die er ooit is gemaakt. Vervolgens van het Schnitger-orgel in Zwolle, het Bader-orgel in Zutphen en het Coci-Klapmeyer orgel in Altenbruch. Het Serassi-orgel van Piacenza heeft registers met klanken in een bijzondere stijl. Het is een waardevol orgel om naast de barok-orgels te bespelen. Orgels in de stijl van Cavaillé Coll zijn St. Omer en Caen en zeer zeker ook het Canadese Casavant als bijzonder geslaagde sample sets die ik kan aanbevelen. De ideale akoestiek is de convolutiegalm die in dezelfde kerk is opgenomen als de samples.

Gernot Wurst
van Prospectum levert eveneens sample sets met een perfecte kwaliteit, o.a  van het Holzhey-Orgel in Weissenau. Met een door henzelf ontwikkelde innovatieve techniek leveren ze betere klanken dan met de techniek van Hauptwerk mogelijk was.
Het voorbeeld is de set van Anloo. Deze samples kunnen zonder enige aanpassing worden gebruikt en laten de kerkklanken in hun volle pracht horen, maar wel met het volume dat bij een huiskamer past. Een sample set van het Wiegleb-orgel van Ansbach is in voorbereiding.

In de kerk hoort de organist de klanken op korte afstand en de nagalm klinkt er in de akoestiek achteraan. Dat geeft ruimte aan de klank mits er niet te veel nagalm is. De melodielijnen mogen niet door elkaar lopen. De organist heeft met de muziek iets te vertellen en net als bij het gesproken woord moet het verstaanbaar blijven. De sample sets van Helmut Maier (Organ Art Media) worden  opgenomen met microfoons in een kunsthoofd, een techniek van 60 jaar geleden. Met zijn methode wordt een enorme akoestiek in de samples opgeslagen, ten koste van de klankschoonheid van het orgel. Sample Sets van Helmut Maier heb ik om deze reden niet meer in Hauptwerk 5 geïnstalleerd.

De sample sets van Piotr Grabowski zijn om dezelfde reden niet bruikbaar. Beide sample makers heb ik mijn argumenten laten weten, maar ze achten hun producten boven alle kritiek verheven en zijn niet bereid daarover te discussiëren. Van de kerken van hun sample sets nemen ze geen Impulse Response op, zodat daarvan geen convolutiegalm beschikbaar is.
Dit zijn de bruikbare opties om de samples te intoneren:

Nr 2 All perspectives: overall: amplitude (dB).
Nr 4 All perspectives: overall: brightness (dB).


Nr 5 All perspectives: overall: tremulant mod: pitch (pct).

Nr 6 All perspectives: overall: tremulant mod: amplitude (pct).

Nr 40 Output persp 1 (front 1/main): lo/hi EQ: transition freq (kHz; retrigger).
Nr 42 Output persp 1 (front 1/main): lo/hi EQ: high freq boost (dB; retrigger).
Martinikerk Groningen

Klankschoonheid van een Huisorgel

De klanken van het orgel in de Martinikerk zijn met grote zorgvuldigheid in de sample set opgenomen. Het is de beste set die ooit van een orgel is gemaakt.

In dit derde boek over het orgel toon ik een geraffineerde intonatie om de klanken in de huiskamer precies gelijk te maken met de klanken in de kerk.

Een ander orgel heeft niet dezelfde luidsprekers, zodat mijn intonatie per orgel moet worden bijgesteld. De nieuwe werkwijze die ik daarvoor heb gevonden is nu een half jaar beproefd en blijkt goed te worden begrepen.

Het boek wordt gratis toegestuurd als het met
naam, e-mail adres en volledig postadres
wordt aangevraagd.

           mail naar: John Boersma

  Deutsch       English
start
hauptwerk
convolutie
intonatie
boekenhw
set orgels
orgels in mijn huis
martini
schnitger
bader
anloo
klapmeyer
casavant
holzhey
serassi
hinsz
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
min-orgel
linked sites