Hauptwerk

In Tsjechië is het bedrijf Sonus Paradisi gevestigd waarvan de eigenaar, Jiri Zurek, na een universitaire studie is afgestudeerd op het maken van samples van orgelklanken. Hij doet dat full time en zijn kunde op dat gebied wordt door niemand overtroffen.
De door hem gemaakte samples voor Hauptwerk kunnen de tonen van orgelpijpen met alle karakteristieke eigenschappen volkomen gelijkwaardig weergeven. Zijn samples zijn kopieën van pijptonen en geven de complexe tonen met alle bijverschijnselen natuurgetrouw weer. Het kost veel geheugenruimte en daarom duurt het laden van een sample set enige minuten.
Het is echter de onovertroffen weergave van de pijpklanken zoals de organist in de kerk die hoort!

Goede Hauptwerk samples laten de klanken van pijpen horen

Pijporgelklanken moeten aan hoge artistieke eisen voldoen om het orgel als een volwaardig muziekinstrument te kunnen bespelen. De klanken moeten Helder en Transparant zijn, zoals een koor met sopranen, alten en tenoren of een strijkorkest met violen, altviolen en celli. De klanken hebben een basis nodig van lage tonen, zoals de stemmen van mannen in een koor, of de contrabas bij de strijkers. Het orgel heeft daarvoor de registers Holpijp en Subbas om diepe tonen met grote Graviteit produceren. Zij kunnen hun taak als fundament van de klankopbouw goed verrichten als de pijpen wijd zijn gemensureerd. Dat geeft een sterke resonantie die gemakkelijk doordringt, hoewel het volume laag kan blijven. Ik heb ervaren dat de zachte bastonen van mijn pijporgel, ondanks de geringe luidheid in mijn huiskamer, toch bij de buren was te horen.

Over mijn Hauptwerkorgel hebben de buren nooit geklaagd, de luidsprekers hadden weinig draagkracht. Wanneer ik het volume van de lage tonen verhoogde werd het luider in mijn kamer, maar het drong niet door in de buurhuizen. Daarvoor zijn luidsprekers nodig met een lage resonantiefrequentie, pas dan wordt graviteit bereikt.

Na te zijn verhuisd liet ik door Sonarte een nieuw orgel bouwen met bijzondere luidsprekers. Deze hebben een zeer lage resonantiefrequentie en kunnen tonen produceren met een diepe graviteit. De gekozen luidsprekers zijn in staat de zeer lage tonen gelijkmatig en onvervormd weer te geven. Het zijn kostbare luidsprekers, maar de tonen zijn nu gelijk aan de tonen van pijpen met een wijde mensuur. We wonen nu in een huis met een zeer ruime huiskamer en hebben geen muren die aansluiten op buurhuizen. Zo kan ik spelen met de prachtige kerkklanken in de huiskamer en klinkt het alsof ik in de kerk speel.

Naast graviteit en helderheid moet een orgelklank ook lieflijk kunnen klinken. Dat is vooral hoorbaar in de zachte, maar heldere viervoets fluitklanken. Ook hier ondervind ik de kwaliteit van luidsprekers uit de topklasse. De fluitklanken hoeven niet luid te zijn, maar laten een helder geluid horen, dat goed kleurt met tonen van hogere ligging. De overeenkomst met mijn pijporgel is dat klanken van dichtbij zijn te horen. De DRY samples zijn in de kerk op korte afstand van de pijpen opgenomen, waar de nagalm nog geen rol speelt.

Omdat mijn pijporgel ernaast stond heeft elke bezoeker kunnen vaststellen, dat er geen verschil was tussen de klanken van beide orgels. De galm van een groot aantal kerken is apart opgenomen en in het geheugen van het Hauptwerkorgel vastgelegd. De convolutiegalm kan wens worden gekozen en heeft dan dezelfde invloed op de klank als de akoestiek in de kerk. Zo hoort de organist thuis de kerkklanken alsof hij of zij het orgel in de kerk bespeelt.

Sweelinq is een elektronisch orgel

Noorlander gebruikt Sweelinq; een simpel systeem waar de toon van een orgelpijp wel wordt opgenomen, maar daar slechts enkele milliseconden van weergeeft. Zolang de toets ingedrukt blijft wordt deze uiterst korte opname herhaaldelijk afgespeeld. Deze toonopwekking wordt vaak in elektronische orgels toegepast. Het systeem is niet vergelijkbaar met Hauptwerk, waar elke pijptoon volledig wordt overgebracht naar het orgel in de huiskamer. De Sweelinq-toon is een elektronisch opgewekte toon en heeft geen enkele overeenkomst met de toon uit een pijp. Orgelpijpen produceren na het aanblazen een uiterst complexe, steeds wisselende golfvorm. De toon van een orgelpijp is een beweeglijke en steeds variërende klank met fluctuaties die zich nooit herhalen. Het klinkt levendig zoals alle tonen die door muziekinstrumenten worden opgewekt.

De toon in een Sweelinq-orgel klinkt star en dat wordt gemaskeerd door de toon onregelmatige volumeveranderingen te laten ondergaan. Deze technische truc wordt het windmodel genoemd, hoewel er geen enkele overeenkomt is met de fluctuaties van de wind in een pijp. Omdat er vrijwel niets van de pijpklanken wordt overgedragen, is de laadtijd van set niet meer dan drie seconden.

Sweelinq is een elektronisch orgel; het zijn gesimuleerde tonen zonder de klankschoonheid van een pijporgeltoon. Naast het windmodel wordt ook convolutiegalm gebruikt, waardoor de orgelklanken op grote afstand klinken. Dat klinkt heel bekend voor mensen die de orgelklank alleen maar kennen van het beluisteren beneden in de kerk.

Veel organisten die mijn Hauptwerkorgel hebben bespeeld, konden dat vergelijken met een groot huispijporgel dat er naast stond. Zij hebben vastgesteld dat de klanken nauwelijks van elkaar verschilden. De klanken van het pijporgel klinken op korte afstand, maar dat is bij het Hauptwerkorgel niet anders. Toevoegen van nagalm geeft ruimte aan de klank, maar dat is niet hetzelfde als klanken die in de nagalm ver weg klinken.

De klanken van Sweelinq laten horen dat het een simpel systeem is. De klanken zwemmen in de ruimte en fouten van de organist worden verdoezeld. Zo kan een matig speler het gevoel krijgen dat hij kan orgelspelen. Helaas komt ragfijn interpreteren of virtuoos orgelspel ook niet tot zijn recht door de vage weergave.

Virusbeveiliging

Een groter nadeel van Sweelinq is de beperkte tijd dat het programma werkt. Slechts veertien dagen kan het zonder internet, dan moet er worden bijgetankt. Een computer zonder virusbeveiliging aan het internet hangen doet niemand; een paar seconden is genoeg om ongewenste virussen te laten binnendringen. De Sweelinq-gebruikers worden echter verplicht dit wel te doen. Ze kunnen de computer van het orgel beveiligen door een antivirus-programma te installeren, maar dan moet het orgel altijd aan het internet zijn gekoppeld om de noodzakelijke updates elke dag te ontvangen. Een orgel dat afhankelijk is van het internet is belachelijk; het is geen gamecomputer.
Elektronische orgels

Jarenlang heb ik veel geëxperimenteerd met elektronische orgels. Om de starheid van de tonen te doorbreken, gebruikte ik een schakeling die op eenvoudige wijze, maar heel effectief de fluctuaties van de wind in een pijp suggereerde. In de laatste periode experimenteerde ik samen met Ir. Nico Franssen in het Philips Natuurkundig Lab in Waalre. Hij heeft me overtuigd dat echte orgelklanken slechts met pijpen zijn te bereiken. Daarna heb ik in Duitsland de vakopleiding Pfeifenorgelbau gevolgd en ben ik professioneel pijporgelbouwer geworden.

Toch volgde ik met belangstelling de ontwikkelingen van de digitale techniek om orgelklanken te produceren. Echte vooruitgang werd geboekt met opnames van orgelpijpen. Tientallen jaren geleden werden al opnamen van mijn pijpen gemaakt om ze als pedaaltonen aan huispijporgels toe te voegen. Lange opnamen kopieerden de pijptoon het beste, omdat dan het karakter van de toon behouden bleef. De klanken van de pedaaltonen uit de luidsprekers verschilden niet van de klanken uit de pijpen.

In goed opgenomen samples van Hauptwerk worden de tonen met hun natuurlijke levendigheid overgebracht naar de huiskamer. Hoewel Hauptwerk ook beschikt over een windmodel is het gekunstelde effect ervan hier overbodig. In mijn orgel gebruik ik uitsluiten goed opgenomen sample sets en na de installatie schakel ik het windmodel meteen uit. De echte fluctuaties zijn in deze samples duidelijk te horen.

Sonarte
uit Capelle aan den IJssel heeft mijn nieuwe Hauptwerkorgel gebouwd. Het Audiodeel is van topkwaliteit en verschilt in grote mate van de povere weergave van het door Noorlander geleverde orgel.
Ik intoneer elke sample en dat gaat nu heel wat gemakkelijker dan bij de Sonnette van Noorlander.

  

  Deutsch
   English
start
huisorgel
hauptwerk
martini
baumeister1
buckeburg
arnstadt
prytanee
ludingworth
sieber
noordbroek
bader
convolutie
intonatie
sample sets
boekenhw
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
metalen pijp maken
prestant
holpijp
mini-orgel
linkedsites