Luister nooit met een koptelefoon     

Hoewel het beluisteren van een Hauptwerk orgel met een koptelefoon een redelijke weergave van de klanken geeft, is er een grote kans op gehoorschade. Dat is gebleken uit onderzoek van de Erasmus Universiteit van Rotterdam en de Universiteit van Leuven. Een groot volume dicht bij het oor waargenomen veroorzaakt een blijvende gehoorschade, maar een lager volume over een langere tijd beluisterd heeft hetzelfde effect. De samples bevatten de luide klanken van het orgel in de kerk, daarom zal het beluisteren met een koptelefoon altijd tot gehoorschade leiden. Voor een organist is zijn gehoor van levensbelang en is het onverstandig om een koptelefoon te gebruiken. De gehoorschade kan optreden in de vorm van het slechter waarnemen van bepaalde toongebieden, maar vaker nog treedt Tinnitus (oorsuizen) op. In alle gevallen is gehoorschade niet te genezen.

Er is een tweede reden om geen koptelefoon te gebuiken. Om klanken te kunnen beoordelen moet deze worden beluisterd in verhouding tot de omgeving. Vergelijk het met een schilder die niet genoeg heeft aan een licht op zijn onderwerp en een licht op het doek. De hele omgeving moet helder verlicht zijn om kleuren en lichtcontrasten te beoordelen.

Zo moeten de klanken van een Hauptwerkorgel in een zo groot mogelijke ruimte worden beoordeeld. Bij een koptelefoon ontbreekt de maatstaf van de ruimte. In het audiolab van Philips in Waalre heb ik de nodige experimenten kunnen ondernemen om deze stelling te bewijzen.

De samples van Organ Art Media worden door Helmut Maier op grote afstand van de pijpen opgenomen en met een koptelefoon beoordeeld. Hij raadt nadrukkelijk aan om ze ook met een koptelefoon op het Hauptwerkorgel te beluisteren. De lange galmstaarten heeft hij zo opgeslagen dat deze niet zijn in te korten. Zijn samples wijken sterk af van de oorspronkelijke klanken en zijn niet te verbeteren door ze te intoneren. Convolutiegalm van IR opnamen wil hij niet toepassen. De gesprekken die ik met hem heb gevoerd hebben niet tot een betere kwaliteit gevoerd, daarom heb ik zijn sample sets afgeschreven en niet meer naar Hauptwerk 5 overgezet.

De samples van Piotr Grabowski worden eveneens te ver van de pijpen opgenomen en laten dus om dezelfde reden sterk te wensen over. Grabowski voelt zich boven elke kritiek verheven en overleg met hem is zinloos. Omdat de klanken te ver van de pijpen zijn opgenomen, zijn de karakters van de registers niet in de samples opgeslagen. De orgels die hij heeft gekozen hebben ook niet niet veel klankschoonheid te bieden. Ook Piotr Grabowski wil geen Convolutiegalm toepassen.

  Deutsch
   English
v
Convolutiegalm

De juiste manier om de akoestiek van de kerk over te brengen naar de huiskamer is een kopie maken van de kerkakoestiek. Het is een methode die elke musicus kent. Van elk muziektheater zijn opnamen gemaakt door een sterke Impulse te laten klinken en de akoestische weerkaatsingen als Response naar een computer te voeren. Die slaat het akoestische gedrag op in een geheugen. Elke klank die via dat geheugen wordt weergegeven, klinkt alsof het in die ruimte heeft geklonken. Het moduleren van de klank op de galm heet Convolutie. Zo kan een musicus thuis studeren in de akoestiek van het gebouw waar hij gaat optreden.

Impulse-Response
Hauptwerk 5 beschikt over Impulse-Response opnamen. Jiri Zurek heeft van een groot aantal kerken een IR galm opgenomen om in Hauptwerk 5 te gebruiken. Door deze galm aan DRY samples toe te voegen, heeft de huiskamer de akoestiek van de kerk. De tonen uit de samples ondergaan dan dezelfde effecten als de tonen uit de pijpen in de kerk, ze worden voller en krijgen glans. De organist herkent het als de natuurlijke akoestiek die hij gewend is bij het orgel in de kerk te horen.

Surround
Bij hobbyisten is surround populair, totdat zij kennismaken met een goede weergave van kerkklanken door convolutiegalm. Het grootste nadeel van surround is, dat na het drukken van een toets de toon traag hoorbaar wordt. Wie van blad speelt heeft er minder last van door maatvast de toetsen in te drukken, maar een improviserende of componerende organist moet de tonen onmiddellijk horen. Op mijn orgel heb ik de latency al minimaal ingesteld, anders zijn zelfs DRY samples niet snel genoeg.

Wonderlijke ervaring
Het is een wonderlijk ervaring om de effecten van deze akoestiek in de huiskamer te ontdekken. De lengte van mijn kamer is beperkt tot acht meter, maar ik hoor de klanken op alsof ik in een grote kathedraal speel. Als ik met een snelle muisbeweging een storing veroorzaak, klinkt dat alsof er achter in de kerk banken omvallen, harde klappen gevolgd door doffe echo’s. Wanneer ik een staccato speel met een fluitregister, dan klinken ijle fluittoontjes in een oneindige ruimte. Een prestantenkoor klinkt breed en vult de hele ruimte. Door de convolutiegalm krijgt mijn huiskamer de afmetingen van een kathedraal en wordt een grote ruimte op een overweldigende manier gerealiseerd.

Hauptwerk is gereedschap

Hauptwerk is bedacht door Martin Dyde in Birmingham. Hij is een technicus die weet wat een orgel is, maar geen idee heeft hoe een organist daarmee muziek maakt. Op grote afstand maakt Dyde opnamen van elke pijp van het orgel, zodat de samples meer galm dan tonen bevatten. In die vorm verkocht hij Hauptwerk aan Brett Milan in Amerika.

De eerste sample set die ik bespeelde bevatte de WET samples van het Hinsz-orgel van de Bovenkerk van Kampen. De samples geven de bespeler het gevoel dat de speeltafel aan de ene kant van de kerk staat en het orgel is verhuisd naar de andere kant. Het is het meest beruchte voorbeeld van slechte weergave door WET samples. Melodielijnen zijn niet meer te volgen en polyfoon spel is onmogelijk. Een elektronisch orgel is nog te verkiezen boven deze afgrijselijke WET klanken.
                 Hauptwerk is gereedschap - muzikale waarde krijgt het pas door creatief gebruik

Slechts een enkele sample maker begreep, dat je de microfoons zeer dicht bij de pijpen moet plaatsen, om de karakteristieke eigenschappen van de pijptonen in de samples op te slaan. Het zijn dan Dry samples zonder nagalm. De klanken uit de WET samples zijn niet bruikbaar, maar de galm evenmin. Mijn eerste Hauptwerkorgel bespeelde ik met een Eminent, een elektronisch orgel waarvan ik de MIDI techniek gebruikte. Het orgel had een Lexicon MX300 voor de nagalm en die gaf de DRY samples een heel wat betere nagalm dan de WET samples. Mijn tweede Hauptwerkorgel voorzag ik ook van een Lexicon. Die is nu niet meer nodig, Hauptwerk 5 beschikt over de alles overtreffende convolutiegalm.

start
hauptwerk
convolutie
intonatie
boekenhw
samplesets
orgels in mijn huis
martini
noordbroek
schnitger
bader
klapmeyer
casavant
holzhey
serassi
hinsz
contact met John Boersma
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
mini
linkedsites
Klank en akoestiek van Hauptwerk 5

De DRY samples van Hauptwerk worden op korte afstand van de pijpen opgenomen. De korte afstand is essentieel om het directe aanspreken van de pijp te horen, zoals de organist het bij het bespelen van het orgel in de kerk hoort. Meteen daarna volgt de eerste reflectie door de akoestiek en begint de nagalm aan zijn opbouw. De nagalm brengt de lucht van de hele ruimte in resonantie, waardoor de klanken brede dimensies krijgen en ze tot achter in de kerk doordringen. Deze nagalm moet op de juiste manier naar de huiskamer worden overgebracht en daarom is er een andere manier dan een sample.

Accent
Door een toets op het orgel in te drukken gaat het ventiel open en stroomt de wind via de kernspleet de pijp in en botst tegen het bovenlabium. Er ontstaat een heftige beweging in de windstroom die het begin van de toon een accent verleent. De organist moet dat onmiddellijk horen, want het is een noodzakelijke voorwaarde is om te musiceren. Het drukken van de toetsen moet samenvallen met het horen van de snel op elkaar volgende tonen. Het spel van ritme en frasering, ontstaat onder de vingers van de organist in de kerk. De pijptonen zijn in DRY samples opgeslagen en daarmee klinkt een Hauptwerkorgel in de huiskamer exact gelijk klinken aan het orgel in de kerk.

Akoestiek
De eerste reflectie door de akoestiek ontstaat dicht bij de organist en worden door reflecties op steeds verderweg liggende objecten herhaald. Het nagalmeffect laat de klanken voller klinken, maar neemt af naarmate de afstand groter wordt. Voor de organist is goed te horen dat de klanken zich van de bron af bewegen tot ze in de verte uitsterven.

WET samples
De wet samples worden ver van het orgel opgenomen. Een organist op een Hauptwerkorgel hoort dat het orgel van de kerk ver bij hem vandaan staat. Er zijn altijd meerdere kanalen met WET samples en die worden gepresenteerd als een keuze voor de organist. Hij mag de plaats kiezen vanwaar hij het orgel wil bespelen. Een organist wil echter maar op één plaats zitten: zo dicht mogelijk bij het orgel. In Hauptwerk 4 werden sample sets aangeboden met DRY samples voor de pijptonen en WET samples voor de nagalm. Dit is echter niet de nagalm met het versterkende effect zoals bij akoestiek is omschreven. De klanken worden niet voller en de beweging is niet van de bron af.