tafelpositiefboek

Tafelpositief

Het ontwerp van dit kleine orgel voldoet aan twee eisen:
a. De constructie is zo eenvoudig zijn dat ook bouwers zonder ervaring het kunnen maken. Alle onderdelen van de bouw zijn gedetailleerd getekend.
b. Het register Holpijp 8’ biedt een volwaardige klank en geeft de organist dezelfde muzikale expressie als de Holpijp van een groot orgel.

Wat een onervaren bouwer te kort komt wordt bij dit ontwerp gecompenseerd door een grote hoeveelheid perspectivische tekeningen. Ze tonen de constructie met een grote mate van duidelijkheid. Diverse delen zijn vanuit verschillende gezichtshoeken getekend.

Tischpositiv

Der Entwurf dieser Orgel entspricht zwei Bedingungen:
a. Die Konstruktion ist so einfach, dass auch ein Orgelbauer ohne Erfahrung es herstellen kann. Alle Bauphasen sind detailliert gezeichnet.
b. Das Register Hohlpfeife 8’ (Gedackt) hat einen vollwertigen Klang und ergibt dem Organist derselbe musikalische Expression wie die Hohlpfeife einer großen Orgel.

Was einen unerfahrenerer Bauer mangelt wird in diesem Entwurf ausgeglichen mit einem großen Menge perspektivischen Zeichnungen. Sie zeigen die Konstruktion überdeutlich. Diverse Teile sind aus mehreren Blickwinkeln gezeichnet.

Musiceren op een goed orgel is een genoegen als het orgel een volwaardige klank geeft. Eén register kan voldoende zijn als de klank daarvan optimaal tot zijn recht komt. Veel orgelmuziek is te spelen zonder de volledige klavieromvang te gebruiken. Door deze beperking is een eenvoudige bouw mogelijk zonder aan speelplezier in te leveren. Ook voor een ervaren organist is het orgel niet te klein, de klank is niet anders dan van een groter orgel. Bovendien kan het orgel door zijn geringe gewicht gemakkelijk worden meegenomen naar de repetities van een koor en is het bruikbaar bij de begeleiding van een solist.

Het kleinste orgel is een portatief en deze term betekent: draagbaar orgel. Het is een oude en primitieve vorm van een orgel en alleen zinvol te gebruiken indien oude muziek uit de tijd van vóór de renaissance wordt uitgevoerd. Het muzikale gebruik heeft weinig overeenkomsten met orgelklanken zoals we die vanaf de baroktijd hebben leren kennen. Echt gemakkelijk is het bouwen van een portatief in de oude stijl niet. Hoewel eenvoudig van aard vergt het een grote balg met zeven vouwen en heeft het extra pijpen voor de continuklinkende bourdontonen. De metalen pijpen geven het portatief een flink volume omdat het bedoeld was voor gebruik in de open lucht. Dit gebruik vergt een balg met grote luchtinhoud. De bespeler zet het portatief op zijn knie, bedient met de linkerhand de balg aan de achterkant van het instrument en heeft dan alleen de rechterhand voor het spelen beschikbaar. Het toonbereik van hooguit twee octaven is klein en de klankligging van de open pijpen is te hoog voor het spelen van de gangbare orgelcomposities. Voor een beginnende orgelbouwer is het niet zinvol om een portatief als eerste instrument te kiezen. Een portatief is bedoeld voor het spelen van geëigende muziek en niet geschikt als eerste bouwobject.

Musizieren auf einer guten Orgel ist ein Vergnügen wenn die Orgel einen vollwertigen Klang ergibt. Ein Register reicht, vorausgesetzt, dass seinen Klang optimiert ist. Viel Orgelmusik ist zu spielen ohne dass ein vollständiger Klaviaturumfang verlangt wird. Mit dieser Beschränkung ist eine einfacher Bau möglich, ohne dabei Spielfreudigkeit ein zu liefern. Auch für einen erfahrenen Organist ist diese Orgel nicht zu klein, er könne mit derselben Freude spielen als er an einer größeren Orgel erlebt. Darüber hinaus ist diese Orgel wegen geringen Abmessungen leicht zu transportieren und kann sie benützt werden für Chorproben oder ein Solist begleiten.

Die kleinste Orgel ist das Portativ und dieser Terminus bedeutet: tragbare Orgel. Es ist eine alte und primitive Form einer Orgel und nur zweckmäßig für Musikausführungen aus der Zeit bevor die Renaissance. Die musikalischen Gebräuche haben wenig Übereinstimmung mit den Orgelklängen die wir ab die Barockzeit kennen. Wirklich einfach ist den Bau eines Portativs nicht. Obwohl die Bauart des Portativs einfach ist, braucht es ein großer Balg mit sieben Falten und erfordert es extra Pfeifen für die kontinuierlich erklingenden Borduntöne. Die Metallpfeifen produzieren eine große Lautheit für Freiluft-Gebrauch und deswegen ist ein Balg mit größerem Inhalt notwendig. Der Spieler stellt das Portativ auf seinem Knie, bedient mit der linken Hand den Balg an der Rückseite des Instruments und hat dann nur die rechte Hand verfügbar zum Spielen der Tasten. Der Tonumfang ist höchstens zwei Oktaven und die die Klanglage der offenen Pfeifen (zwei Fuß) ist zu hoch für das Spielen der gangbare Orgelkompositionen. Für einen Anfänger ist es nicht zweckmäßig ein Portativ als erstem Instrument zu wählen.

Het windverbruik van dit tafelorgel is gering en kan door een kleine windmotor worden geleverd. Laukhuff verkoopt de mini-ventola, dat is een kleine windmotor maar helaas is de prijs niet laag. Een EBM-Papst motor is goedkoper maar een echt lage kostprijs heeft de windmotor van een hoogrendementsketel. De winddruk is niet erg hoog – ongeveer 30 mm WK (waterkolom) – maar dat is voldoende voor de pijpen van dit tafelpositief. In een goede dempkist is de motor nauwelijks te horen. De beperkte koeling in een dempkist is geen bezwaar, de motoren verdragen een hoge temperatuur, daar zijn ze voor gemaakt. Mijn tafelpositief is al ruim tien jaar in gebruik en heeft de goede eigenschappen bewezen.

Naarmate een orgel een grotere toonomvang heeft neemt de gecompliceerdheid van de constructie toe. Als de breedte van de pijp het toelaat dat deze direct achter de bijbehorende toets is te plaatsen, is een eenvoudige verbinding tussen toets en ventiel mogelijk. Pijpen voor de lagere tonen vragen meer ruimte. Het is niet zinvol hier pijpen van geringe omvang te plaatsen want dat gaat ten koste van een mooie klank.

Bij het ontwerpen van dit orgel heb ik veel op het grote orgel gespeeld en daarbij gelet op de laagste en de hoogste toon die voor deze muziek nodig was. Ook het bespelen van oude orgels gaf een indicatie; de zichtbare slijtage aan de toetsen liet zien welke klavieromvang meestal werd gebruikt. De conclusie was dat een klavieromvang van f klein tot d3 niet te veel beperkingen oplegt. De toonhoogte is de normale achtvoets toonhoogte en de pijpen hebben een mensuur van dezelfde omvang als de pijpen van mijn huisorgel. De afmetingen van het tafelpositief worden dan:
56 cm breed, 75 cm hoog en 33 cm diep.

Der Windverbrauch dieser kleinen Orgel ist gering und ist mit einem kleinen Windmotor zu liefern. Laukhuff bietet diesen zum Verkauf an, die Mini-Ventola, leider ist der Preis nicht klein. Ein EBM-Papstmotor ist billiger, aber einen Mindestpreis findet man bei den Windmotoren der neuzeitlichen Heizungen. Der Winddruck ist nicht hoch – ungefähr 30 mm WS (Wassersäule) – aber es reicht für die Pfeifen des Tischpositivs. In einer guten Dämpfkiste sind sie kaum hörbar. Die beschränkte Kühlung ist kein Minuspunkt, die Motoren halten ein höhen Temperatur aus, dazu sind sie gebaut. Mein Tischpositiv hat es zehn Jahre bewährt.

In dem Maße, wie eine Orgel ein größerer Tonumfang hat, wächst die Kompliziertheit der Konstruktion. Als die Pfeife nicht zu breit ist, kann sie gerade hinter der Taste gestellt werden und ist eine einfache Verbindung zwischen Taste und Ventil möglich. Pfeifen für niedrige Töne erfordern mehr Raum. Manchmal werden Pfeifen mit einer geringeren Umfang hergestellt, aber das geht auf Kosten eines tragfähigen Grundtons. Es gibt viel Musik die man mit einem kleineren Klaviaturumgang spielen könnte. Beim Entwerfen dieses Tischpositivs habe ich lange Zeit auf einer größeren Orgel gespielt und dabei beachtet was die höchste und die niedrigste Ton war die diese Musik benötigte. Auch spielen auf alten Orgeln gab ein Indiz; der sichtbare Verschleiß der Tasten zeigte welche Klaviaturumfang meistens gebraucht wurde. Die Schlussfolgerung war: einen Klaviaturumfang zwischen f klein bis d3 gab wenig Beschränkungen an der Musik die man spielen möchte. Die Tonhöhe ist die normale Achtfußlage und die Pfeifen haben denselben Umfang (Mensur) als die Pfeifen meiner Hausorgel. Die Abmessungen des Tischpositivs sind dann:
56 cm breit, 75 cm hoch und 33 cm tief.

Het maken van een klavier op de gebruikelijke wijze is geen eenvoudig werk. Kabinetorgels werden 200 jaar geleden gemaakt met toetsen die op perkament scharnierden, een eenvoudige bouw die heel betrouwbaar is gebleken en in dit orgel is toegepast. Het klavier maakt hier deel uit van de windlade. Bamboestokjes zorgen voor een verbinding tussen toets en ventiel. Zuiver ronde en gladde stokjes zijn verkrijgbaar bij de supermarkt, ze heten daar sateh-stokjes!

Bij dit orgel bestaat het uit drie lagen multiplex op een ventielkast. De onderste laag is de ventielplaat, de gebruikelijke ventielsleuven zijn vervangen door een rij gaatjes. Sleuven moeten nauwkeurig evenwijdig aan elkaar worden gefreesd of gezaagd om goed op de ventielen aan te sluiten. Een rij gaatjes geeft dezelfde werking maar het is eenvoudiger om deze nauwkeurig aan te brengen.
Boven de ventielplaat ligt de cancelplaat; deze laag bestaat wel uit sleuven maar die zijn gemakkelijker te maken, precies evenwijdig is hier geen vereiste, zolang de sleuven elkaar onderling maar niet raken.
De pijpen staan op de bovenste laag, de fundamentplaat. De houten pijpen hebben 8 mm metalen buisjes als pijpvoet en deze buisjes klemmen in de bovenlaag van de fundamentplaat. De 9 à 10 mm dikke plaat wordt voor de helft met 8 mm geboord en vervolgens met 6 mm. De drie platen worden bij het boren op elkaar geklemd, 3 mm messing passtiften zorgen ervoor dat na het boren dezelfde plaatsing kan worden teruggevonden.

Die Herstellung der Klaviatur nach üblicher Art und Weise ist keine einfache Aufgabe. Kabinett-Orgeln wurden 200 Jahre her gebaut, sie hatten Tasten mit einem Scharniergelenk aus Pergament. Die einfache Konstruktion erwies sich als zuverlässig; sie ist in dieser Orgel angewandt. Ein Bambus Stift bildet die Verbinding zwischen Taste und Ventil. Erhältlich beim Supermarkt als Sateh (oder Schaslick) Stöcke.

Die Klaviatur ist hier Teil der Windlade, sie hat drei Multiplex Schichten. Die unterste Schicht ist der Ventilplatte, die üblichen Ventilschlitze sind ersetzt von 5 mm Bohrungen auf einer Reihe. Schlitzen müssen sehr genau parallel gefräst oder gesägt werden, damit die Ventile gut anschließen. Bohrungen sind leichter genau anzubringen und deren Wirkung ist entsprechend.
Oberhalb der Ventilplatte befindet sich die Kanzellenplatte. Hier sind doch Schlitze, aber sie sind leichter anzubringen, genau parallel ist keine Voraussetzung, solange die Schlitze sich untereinander nicht treffen.
Oberhalb der Kanzellenplatte stehen die Pfeifen auf der Fundamentplatte. Die Holzpfeifen haben 8 mm Metallrohre als Pfeifenfüße. Die Rohre klammern oben in der Fundamentplatte. Die 9 bis 10 mm starke Platte wird auf halbem Wege 8 mm gebohrt und anschließend 6 mm. Beim Bohren werden die drei Platten aneinander geklammert, 3 mm Messing Passtifte sorgen dafür, dass nachdem Bohren derselbe Stellung zurückgefunden wird.

Voor de levering van het boekje “Bouw van een Tafelpositief” is gezocht naar de goedkoopste manier van produceren. Alle tekeningen zijn in kleur uitgevoerd, daardoor zijn ze duidelijker dan zwart-wit tekeningen in een boek. Om drukkosten te vermijden zijn ze als PDF-bestanden op een CD gezet. Iedere computer beschikt over Adobe Reader en kan deze bestanden lezen en de tekeningen gedetailleerd weergeven. Eventueel kan het boek op een printer worden afgedrukt. Adobe Reader laat sterke vergrotingen toe, door de hoge scherpte van de tekeningen zijn ook de kleinste details goed zichtbaar. Ik stel de CD tegen kostprijs ter beschikking.

De CD is voor € 10,00 inclusief verzendkosten bij mij verkrijgbaar.

Bestellen door 10 Euro over te maken op mijn rekening:
ING 525 527 ten name van John Boersma, Blaricum

en een bericht per e-mail te sturen naar John Boersma met uw volledige adres

Für die Lieferung des Buchs „Bau eines Tischpositivs“ habe ich gesucht wie sie billig zu veröffentlichen ist. Alle Farbzeichnungen sind als PDF- Bestände auf einer CD gespeichert. Jeder Computer verfügt über Adobe Reader und kann diese Bestände lesen und die Zeichnungen sehr detailliert zeigen. Eventuell sind sie mit dem eigenen Drücker auf Papier zu bringen. Adobe Reader lässt starke Vergrößerungen zu, die größe Scharfe der Zeichnungen macht kleine Einzelheiten klar.
Die CD stelle ich gegen Selbstkostenpreis zur Verfügung.

Die CD ist bei mir erhältlich, Preis € 10,- Versandkosten sind einbegriffen.

Die CD ist zu bestellen durch Überweisung von 10 Euro auf:
IBAN: NL83INGB0000525527 BIC: INGBNL2A (alles ohne Spatien) Name: John Boersma, Blaricum

schicke dabei eine E-mail an John Boersma mit der völligen Adresse