Arp Schnitger-orgel Steinkirchen

In 1522 werd een klein orgel door een onbekende bouwer in Steinkirchen geplaatst, het eerste orgel in het Alte Land. De registers Octav 4’ en Octav 2’ uit dit eerste orgel zijn bewaard gebleven en bevinden zich nu in het hoofdwerk van dit Schnitger-orgel. Op de pijpen van de Octav 4’ zijn gotische letters aangebracht.

In 1581 kreeg Dirck Hoyer in Hamburg (schoonzoon van de orgelbouwer Jacob Scherer) de opdracht het oude orgel uit te breiden met een tweede manuaal.
In het Hoofdwerk van het huidige orgel zijn daarvan nog de registers Quintadena 16’, Rohr Flöt 8’ en Nassat 3’ en in het borstwerk nog de Krumphorn 8’ aanwezig. Registers die meer dan 400 jaar zijn bespeeld en nog steeds in goede staat zijn, geven een ongekende klankrijkdom.

In 1685 werd aan Arp Schnitger de opdracht verleend een nieuw orgel te bouwen op de in die tijd gebouwde westgalerij. Schnitger bouwde een orgel met hoofdwerk, borstwerk en pedaal. Het pedaal plaatste hij in de twee vrijstaande pedaaltorens, een van de weinige orgels die bij Schnitger vrijstaande pedaaltorens kreeg. In dit orgel zijn de zes genoemde 16e eeuwse registers opgenomen.

In 1947/1948 werkte Rudolf von Beckerath in Hamburg aan het orgel. Dit gebeurde met groot respect voor de orgelbouwkunst van Arp Schnitger, die als de belangrijkste orgelbouwer uit de tijd van de barok wordt erkend. Zodoende bleef de klank van dit instrument zeer goed behouden en bleven ingrijpende veranderingen achterwege.

Rudolf von Beckerath (Hamburg) restaureerde het orgel in 1987, waarbij de originele Schnitger manualen werden geplaatst en de balgen gereconstrueerd.

In 2012 vond een zorgvuldige algehele restauratie plaats. Deze werd uitgevoerd door Rowan West (Altenahr). De winddruk is toen verlaagd (74 mm WS), de stemming aangepast (A=483 Hz, stemming Bach-Kellner), het hoofdwerk kreeg een nieuwe mixtuur en de exacte ouderdom van de pijpen is nauwkeurig bepaald.                    

    Brustwerk
 1. Gedackt           8’
 2. Rohr-Flöth        4’
 3. Quinte             3’
 4. Octav              2’
 5. Spitz-Flöth       2’
 6. Tertzian      2 Fach
 7. Scharf  3 - 5 Fach
 8. Krumphorn        8’

Tremulant hele orgel
     Pedal
 1. Principal         16’
 2. Octav             8’
 3. Octav             4’
 4. Nachthorn       2’
 5. Rausch-Pfeiffe 2 F. 
 6. Mixtur     4 - 5 F.
 7. Posaun           16’
 8. Trompet          8’
 9. Cornett           2’

 
Klanken van de sample set

Helmut Maier van OAM (Organ Art Media) heeft de klanken van dit Schnitger-orgel in de samples opgeslagen. Hij maakt gebruik van een sterk verouderd stereosysteem, waarbij de microfoons in een kunsthoofd zijn geplaatst. De omroep en de geluidsstudio’s zijn ooit met dit stereo-systeem begonnen, maar omdat het niet voldeed werd het vervangen door meer geavanceerde technieken. Helaas blijft Maier als enige harnekkig vasthouden aan het kunsthoofd systeem. 

Maier bewerkt de samples voor het beluisteren met een koptelefoon. De mensen die zijn sample set kopen beveelt hij dan ook nadrukkelijk aan de samples uitsluitend met koptelefoon te beluisteren, waarbij slechts één merk en type aan zijn eisen voldoet.

Twee universiteiten (Erasmus in Rotterdam en de Universiteit van Leuven) hebben echter aangetoond, dat het gebruik van een koptelefoon altijd tot gehoorschade leidt. Het is een dwingende reden om nooit een koptelefoon te gebruiken. Bovendien wil een organist dat zijn muziek door anderen wordt gehoord.

Het beste alternatief is het beluisteren met twee luidsprekers op korte afstand en op de oorhoogte van de organist geplaatst. Ik heb de samples ingrijpend bewerkt om ze voor luidsprekerweergave geschikt te maken.
Het is in zekere mate gelukt, maar wie van de klankschoonheid van Arp Schnitger wil genieten, kan dat veel beter bereiken met de Sample set die Sonus Paradisi maakte van het orgel in Zwolle.


Mijn bewerkingen van de samples van Steinkirchen heb ik in een boek beschreven. Op aanvrage met volledig postadres is dat boek gratis verkrijgbaar.                       E-mail naar:     John Boersma

  Hauptwerk
 1. Quintadena        16‘
 2. Principal              8‘
 3. Rohr Flöt             8‘
 4. Octav                 4‘
 5. Nassat                3‘
 6. Octav                 2‘
 7. Gemshorn            2‘
 8. Sexqvialtera  2 fach
 9. Mixtur     4 - 6 fach
10. Cimbel         3 fach
11. Trompet             8’
  Deutsch
Arp Schnitger  

Arp Schnitger kan met recht de beste Noord-Duitse orgelmaker uit de baroktijd worden genoemd. De meeste orgels werden voor Noord-Duitsland gebouwd, maar ook in Nederland en dan vooral in Groningen zijn nog diverse orgels van hem te vinden.

De muziek van de Noord-Duitse baroktijd die Dietrich Buxtehude en tijdgenoten schreven, werden het beste weergegeven door orgels die Arp Schnitger heeft gebouwd.

De Organologen Cor Edskes en Harold Vogel hebben een diepgaand onderzoek gedaan naar de orgels van Arp Schnitger en stelden vast dat Schnitger de beste Noord-Duitse orgelbouwer van de baroktijd is geweest. De orgelmaker Jürgen Ahrend heeft in samenwerking met Cor Edskes veel orgels van Schnitger gerestaureerd en herontdekte veel van het orgelmaken, dat in de voorgaande eeuwen teloor was gegaan.

Ook de orgelmakers Albert Reil en
Han Reil zochten samen met Klaas Bolt naar de orgelkunst van Schnitger en kopieerden als studieobject een Schnitger-orgel. Kopiëren was niet het doel maar het middel tot kapieren, het Duitse woord voor begrijpen. Ook in Oost- en Zuid-Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk en Italië onderzochten ze de orgels uit de baroktijd. Met de nieuw verworven inzichten brachten ze de kunst van het orgelmaken op een hoger plan en Orgelbouw Reil bouwde orgels met opvallend betere eigenschappen dan de historische orgels. Een trend die nog steeds wordt voortgezet door het huidige management.

Bernhardt Edskes meent dat Schnitger 300 jaar geleden het hoogtepunt van de barokke orgelkunst heeft bereikt en dat er na Schnitger nooit een betere orgelbouwer is geweest. Zelf heeft hij niet naar nieuwe wegen gezocht, maar kopieert hij slechts Schnitger-orgels. Bovendien denkt hij dat de muziek van Bach het beste klinkt als het op een orgel van Schnitger wordt gespeeld.

Zijn opvatting is onrealistisch is, in de tijd van de barok, waren er meerdere goede orgelbouwers. Heinrich Trost, Gottfried Silbermann en Zacharias Hildebrandt bouwden orgels met sterke muzikale expressiviteit. Het Zacharias Hildebrandt-orgel (1746) van Naumburg (St. Wenzel) is het enige orgel dat werd ontwikkeld volgens de klankvoorstellingen van J.S. Bach.
Bach was sterk betrokken bij de planning. De keuring werd verricht door Gottfried Silbermann, de vroegere leermeester van Hildebrandt en Johann Sebastian Bach en beiden waren het er over eens dat het orgel zeer goed was gemaakt.

De verschillen zijn afhankelijk van het gebied waar de orgelbouwer werkte en de muzikale kunstzin in de wisselwerking tussen de componisten en de bouwers van de muziekinstrumenten. Kenmerk van een orgel is de pluriformiteit, elk orgel klinkt anders maar er zijn geen objectieve normen voor klankschoonheid. Ook tegenwoordig worden er goede orgels naar nieuwe ideeën ontwikkeld, die bewijzen dat een ambacht of een kunstvorm nooit een eindstadium bereikt.


"Altijd moet een mens zijn scheppingsdrang gebruiken en dan zal hij een nieuwe wereld ontdekken met een ongekende schoonheid."

(woorden van Albert Reil).          

  English
Martin Böcker laat op deze CD de klanken per register horen. Bij het intoneren van de samples is het een goed voorbeeld.     

Verkrijgbaar bij: ORGELAKADEMIE STADE
                        Orgel CD   Nr. 40
Sample set van een                        Schnitger-orgel

Prachtige Schnitger-klanken zijn voortreffelijk opgenomen en vastgelegd in de samples door Jiri Zurek van Sonus Paradisi.
De microfoons heeft hij op juiste plaats opgesteld; de plaats waar de organist ze in de kerk hoort en waar hij wordt gestimuleerd om met deze klanken te musiceren.

Zorgvuldige vergelijking op zowel mijn eigen Hauptwerkorgel als die van vrienden laat horen, dat de set van het Schnitger-orgel in
Zwolle de beste set is die voor Hauptwerk is gemaakt.
Michaelskerk
Rugwerk
Praestant 8’
Quintadena 8'
Roerfluit 8'
Octaav 4'
Fluit 4'
Quintfluit 3'
Superoctaav 2'
Sexquialtera II
Scherp IV
Cimbel III
Fagot 16'
Schalmey 8'
Arp Schnitger-orgel 1721    
                                          St. Michaelskerk in Zwolle

                                    
Het Schnitger-orgel in de Grote of St. Michaelskerk van Zwolle behoort tot de belangrijkste orgels uit de 18de eeuw. Het orgel werd in 1719 ontworpen door Arp Schnitger (1648-1719), in de baroktijd de beste orgelbouwer in het Noord-Duitse gebied.

Onder invloed van nieuwe technieken (pneumatiek en elektriciteit) raakte de kunst van het orgelmaken in verval. Rond 1930 ontstond de “Orgelbewegung”, een besef dat de oude kunst moest worden herontdekt. Het kopiëren van goed bewaarde orgels uit vroeger eeuwen was de enige manier de verloren gegane kunst van orgelbouw en orgelklank opnieuw te ontdekken. In alle landen zochten de orgelbouwers naar historische voorbeelden, elk land heeft zijn eigen orgelcultuur en eigen klankvoorkeuren.
Voor de noordelijke orgelklank waren de orgels die Arp Schnitger had gebouwd heel geschikt. Cor Edskes, Klaas Bolt en Harold Vogel hebben hier een diepgaand onderzoek gedaan. Jürgen Ahrend, Albert en Han Reil, Bernhardt Edskes bouwden orgels in de Noord-Duitse stijl.

Arp Schnitger had zich in Hamburg grote faam verworven als orgelbouwer. Ook in ons land was hij bekend en hij had een werkplaats in Groningen. Het orgel van de Martinikerk in Groningen is geen echt Schnitger-orgel.
Wel heeft Arp Schnitger de 32 voets pedaaltorens plus enkele registers gemaakt.

In 1718 werd hij uitgenodigd door het stadsbestuur van Zwolle voor het maken van een ontwerp van een zeer groot orgel voor de Grote of St. Michaelskerk. Arp Schnitger bood het stadsbestuur een uitvoerig plan voor de bouw van een vierklaviers orgel met 64 registers. Het was het grootste orgel dat Schnitger had ontworpen en hij verkreeg de opdracht dit  plan uit te voeren.

De bouw van het orgel heeft Schnitger niet meer zelf kunnen realiseren, hij overleed in 1719. Zijn zoons Franz Schnitger en Johann Schnitger hebben de bouw van dit grote orgel voltooid.

Bovenpositief
Praestant 8'
Holpyp 8'
Viola 8'
Quinta 6'
Octaav 4'
Holpyp 4'
Quinta 3'
Superoctaav 2'
Woudfluit 2'
Sifflet 1 1/2'
Tertiaan II
Scherp V
Viola di Gamba 8'
Trompet 4'
Hoofdwerk
Praestant 16'
Quintadena 16'
Octaav 8'
Roerfluit 8'
Octaav 4'
Speelfluit 4'
Nasaat 3'
Superoctaav 2'
Ruyschpijp II
Mixtuur VI
Cimbel III
Trompet 16'
Trompet 8'
Vox humana 8
'
Borstwerk
Fluitgedekt 8'
Praestant 4'
Roerfluit 4'
Spitsfluit 3'
Superoctaav 2'
Gemshoorn 2'
Quintanus 1 1/2'
Nachthoorn 1'
Sexquialtera II
Mixtuur III-IV
Dulciaan 8'
Regaal 8'
Pedaal
Praestant 16'
Subbas 16'
Octaav 8'
Holpyp 8'
Superoctaav 4'
Vlakfluit 2'
Mixtuur VIII
Fagot 32'
Basuin 16'
Trompet 8'
Trompet 4'
Cornet 2'

 

start
hauptwerk
intonatie
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
schnitger
bader
holzhey
trostorgel
kiedrich
marcussen
contact
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites