Het belangrijkste register van een orgel is de Prestant 8'. Veel registers in een orgel laten klanken horen die in zekere mate overeenkomen met instrumenten van een orkest, zoals fluiten, trompetten of hoorns. Een prestant echter is de typerende eigen stem van het orgel, de klank is autonoom en onderscheidt zich van alle andere klanken in het orgel.
Het karakter van een orgel wordt bepaald door zijn prestant. Binnen bepaalde grenzen kan de klank daarvan variëren zonder dat het zijn typerende eigenschappen verliest. De orgelbouwer kiest de prestant met de klank van zijn voorkeur en stelt de mensuur vast die de gewenste klank laat horen. Deze mensuurlijst vormt tevens de grondslag voor de berekeningen van de overige stemmen.
Vrijwel altijd staat de Prestant in het front en hieraan heeft het zijn naam te danken; het Latijnse prestare betekent vooraan staan. De Duitse naam Prinzipal betekent hoofdregister, de basisklank van het instrument. In Frankrijk krijgt het de naam Montre, maar de klank ervan wijkt af van de Prestant of de Prinzipal.
Bij de oudste orgels werd de klank versterkt door meerdere prestantpijpen in een blokwerk te laten samenklinken. Deze sterke klank heette het plenum en de intonatie van de afzonderlijke pijpen was gericht op één krachtige samenklank. Een van de oudste prestantnamen is de Doof (in Frankrijk voorkomend als Sourd). De betekenis van deze naam is: zachte klank. Met het register Doof op het tweede klavier koos de organist een zachte klank als contrast tegenover het krachtige plenum van het blokwerk.
De klank van deze prestant (Doof of Sourd) was in die tijd anders dan die van de huidige orgels. Volgens Georg Audsley hadden de oude Engelse prestanten (Diapasons):
een rijke, zachte klank zonder grote kracht. Zij waren geïntoneerd op een soepele wind met lage druk. De mensuur was relatief wijd en de toon zacht.
In Duitsland schrijft Winfred Ellerhorst:
"De oude prestantklank is rustig, rond, soepel en zonder opdringerigheid. De vorm van de kern leidt de luchtstroom meer naar buiten dan onze moderne prestanten. Het bovenlabium is daarom ook meer naar buiten gericht en hiermee ontstaat een aangename singende Prinzipalklang overeenkomend met de oude Engelse Diapasons"
Met de komst van de pedaalregisters kreeg men behoefte aan prestanten met een krachtiger intonatie. Om dit mogelijk te maken werd de winddruk verhoogd. De intonatie werd meer gericht op het versterken van de grondtoon ten koste van de boventonen, waardoor het vocale karakter werd omgebogen naar een meer instrumentaal karakter.
Door de Orgelbewegung in 1930 groeide er een grote belangstelling voor oude orgels. Talloze historische exemplaren zijn onderzocht en gekopieerd met het doel inzicht te krijgen in hun bouwwijze. Deze instrumenten hebben een grote muzikale zeggingskracht die zonder sterke intonatie tot stand komt. De aangename soepele toon is ideaal om in kleine ruimtes tot klinken te brengen.
Eveneens ontstond er hernieuwde belangstelling voor het huispijporgel. In tegenstelling tot het kerkorgel is de basisstem hier een Holpijp 8' omdat een prestant te krachtig werd geacht voor een huiskamer. Indien echter de mensurering en de intonatie van de oude prestanten wordt toegepast, een intonatie die niet gericht is op kracht, maar op een zangerige volle toon, is dit register een van de mooiste stemmen van een huisorgel. Een Prestant 8' met deze intonatie kan hier dan uitstekend een plaats krijgen naast de altijd aanwezige Holpijp 8’.
Om de afmetingen te beperken kunnen de pijpen van het groot octaaf voor beide registers worden gebruikt. Ook kan de Prestant 8’ als discantstem waardevol zijn, een goede Holpijp 8’ in de bas geeft een prachtige samenklank. Door een goede keuze van de overige registers kan de klankrijkdom worden verhoogd. De klank van deze registers dient dan meer gericht te zijn op kleuring, dan op versterking van de huisorgelklank.
Prestantpijpen van hout??
Alleen met metalen pijpen is een goede prestantklank mogelijk. De wand van de pijp moet dun zijn om het corpus in resonantie te kunnen brengen. Het corpus wordt naar boven toe dunner geschaafd om deze resonantie te bevorderen. Dit alles werkt mee aan de bijzondere klank van de prestant. Hout kan alleen resoneren als het uiterst dun wordt geschaafd maar dat gaat ten koste van een betrouwbare hechting. Het orgel van de Silberne Kapelle in Innsbruck heeft papierdunne houten pijpwanden. De vocale intonatie geeft de pijpen een aanvaardbaar prestantkarakter. Naast een vergelijkbaar orgel in Montepulciano (Italië) is dit het enige orgel met een redelijke prestantklank. Dit in tegenstelling tot het Compenius-orgel in Denemarken. Bouwvorm, mensuur en intonatie zijn daar bedoeld voor een openfluitklank (de windstroom is naar binnen gericht) en de naam Prinzipal is hier niet synoniem met Prestant. Hoewel het nabouwen van de pijpen uit de Silberne Kapelle moeilijk is, geef ik toch enkele aanwijzingen.
De klank van de pijpen in Innsbruck wordt verkregen met een vierkante pijpvorm waarin het labium smaller is dan de pijpbreedte. Heel belangrijk is de richting van de windstroom. Deze moet sterk naar buiten zijn gericht, overeenkomend met de eigenschappen van de pijpen van Gottfried Silbermann. De verhouding tussen de omtrek van de pijp en de labiumbreedte is 1 : 5,2.
De stemschuif draagt ook bij aan de boventoonverhouding. De pijp heeft enige overlengte; met een stemschuif in een sleuf bereikt de pijp de juiste toonhoogte. Het deel van de sleuf dat open blijft moet overeen komen met de pijpdiepte (= pijpbreedte). Dit is gunstig voor de boventoonontwikkeling. Bij kleine pijpen heeft de stemschuif geen effect, daarom krijgen de pijpen vanaf g2 = 830 Hz geen stemschuif, maar een stemrol. Gewoonlijk is de hoogte van de voorslag gelijk is aan de kernhoogte, bij deze prestanten is het beter de voorslag iets lager te stellen, maar niet meer dan 1 mm onder de kernhoogte. De voorkant van de kern is schuingericht op het bovenlabium.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |