Metalen Orgelpijpen

Eigenlijk is de uitdrukking Metalen Orgelpijpen niet juist, orgelpijpen zijn in feite metalen pijpen. Een orgelfront toont altijd pijpen die van metaal zijn gemaakt, evenals de meeste pijpen die op de windlade achter het front staan. Bij uitzondering is een klein gedeelte van het pijpwerk – de Holpijp en de Subbas – van hout gemaakt en pijpen van deze afwijkende vorm heten houten pijpen. Een orgel heeft dus pijpen - vanzelfsprekend van metaal - en houten pijpen. De reden dat de meeste amateur orgelbouwers een voorkeur voor houten pijpen hebben is hun veronderstelling dat het moeilijk zou zijn om de pijpen van metaal te maken. Inderdaad moet hij een nieuwe techniek aanleren. Deze staat uitvoerig tot in het kleinste detail beschreven in "Bouw van een Orgelpositief" en een praktische hulp wordt geboden in de instructiefilm op DVD. Dan zal blijken dat het maken van metalen pijpen gemakkelijker is dan houten pijpen, bovendien gaat het sneller. Het boek en de film zijn te bestellen bij Boeijenga (zie bestellen) of stuur een e-mail naar John Boersma. Het belangrijkste is dat metalen pijpen heel genuanceerd zijn te intoneren tot een verfijnde klank, die met pijpen van hout onmogelijk is te bereiken.

Om pijpen van hout te maken is een cirkelzaag noodzakelijk, gevolgd door een schaafmachine, een boormachine, eventueel ook nog een frees en een bandschuurapparaat. Het maken van metalen pijpen gebeurt in een weldadige rust. De pijpenmaker zit aan een tafel en snijdt het metaal op maat. De pijp ontstaat door de plaat rond een cilindrische vorm te buigen, waarna de naad door solderen wordt gesloten. Conische pijpen met hun bijzondere klanken zijn eenvoudig te maken door een conische vorm te kiezen. Een soldeernaad heeft geen droogtijd nodig, een groot voordeel tegenover een lijmnaad.

Het gereedschap is slechts een soldeerbout, een kleine schaaf voor de kernfase, een schraapmes om de V-vormige naad aan te brengen, een scherp mes om de opsnede te maken en een polijststaal om het labium te vormen. Na het schoonwassen zijn de pijpen klaar voor de intonatie, wat bij metalen pijpen uiterst fijnzinnig kan gebeuren. Metalen pijpen zijn ook- indien gewenst - tot zachte en verstilde klanken te intoneren. De luidsterkte hangt slechts af van de winddruk en waar houten pijpen zich bij een lage winddruk moeilijk tot een optimum laten intoneren, blijkt de buigzaamheid van het metaal hier in het voordeel te zijn. Mijn tafelpositief heeft aan 25 mm WK voldoende.

Beschouw het maken van metalen pijpen niet als een sprong in het ongewisse. De houtbewerker dient zich een nieuwe techniek eigen te maken en zal tot zijn verwondering merken hoe snel dit is te leren. Het is eenvoudig uit te proberen met het maken van een pijp van lood van de loodgieter, zoals hieronder is getekend.

                                   Orgelpfeifen aus Metall

Eigentlich ist der Ausdruck Metallpfeifen nicht richtig, Orgelpfeifen sind faktisch Metallpfeifen. Ein Orgelprospekt zeigt immer Pfeifen aus Metall, wie auch die meiste Pfeifen hinter dem Prospekt auf der Windlade. Ausnahmsweise ist ein kleines Teil der Pfeifen – die Hohlpfeife (Gedackt) und das Subbass – aus Holz  hergestellt und dann spricht man von Holzpfeifen. Eine Orgel hat also Pfeifen – selbstverständlich aus Metall – und Holzpfeifen. Der Grund, dass viele Amateurbauer Holzpfeifen bevorzugen ist ihre Annahme, dass die Herstellung der Metallpfeifen schwierig sein sollte. Tatsächlich sollte er eine neue Technik erlernen. Diese Technik ist umfassend bis ins kleinste Detail beschrieben in „Bau eines Orgelpositivs“. Eine praktische Handreichung wird geboten mit einem Film auf DVD mit Deutschem Untertitel. Dann werde sich erweisen, dass die Herstellung von Metallpfeifen leichter und ökonomischer ist dann Holzpfeifen, darüber hinaus geht es schneller. Buch und Film sind erhältlich bei Boeijenga (siehe bestellen) oder schicke eine E-Mail an John Boersma. Wichtig ist, dass eine Metallpfeife sich sehr nuanciert  intonieren lässt bis einem verfeinerten Klang, die mit Holzpfeifen unmöglich zu erreichen sind.

Zum Bearbeiten der Holzpfeifen ist ein Kreissäge notwendig, danach folgt einen Hobelmaschine, einen Bohrer, gegebenenfalsch auch noch einen Fräsmaschine und ein Bandschleifapparat. Beim Löten von Metallpfeifen herrscht eine wohltuende Ruhe. Kein Lärm der Kreissäge, Oberfräse und Hobelmaschine. Der Pfeifenmacher setzt sich am Tisch und schneidet die Metallplatten zu. Die Pfeife entsteht beim Biegen der Platte rund einer zylindrischen Form; die Naht wird durch löten geschlossen. Konisch Pfeifen mit ihrem besonderen Reiz sind einfach herzustellen durch eine konische Form zu verwenden. Die Lötnaht benötigt keine Trockenzeit.

Die Werkzeuge sind nur ein Lötkolben, ein kleiner Hobel für die Kernphase, ein Schabmesser für die V-förmige Rille, ein scharfes Messer zur Anbringung des Aufschnitts und ein Polierstahl zum Eindrücken des Labiums. In kurzer Zeit entstehen so die Pfeifen. Nach dem Abwaschen der Farbe sind die Pfeifen fertig zum Intonieren, was bei den Metall­pfeifen äußerst feinsinnig geschehen könnte. Metallpfeifen sind auch leiser und zarter zu intonieren als Holzpfeifen, da die Lautheit vor allem den Winddrück abhängig ist. Beim niedrigen Winddruck ist es schwierig die Intonation der  Holzpfeifen auf den Bestpunkt einzustellen. Mein Tischpositiv mit Metallpfeifen braucht nur 25 mm WS.

Betrachte die Herstellung von Metallpfeifen nicht als ein Schritt ins ungewisse. Der Holzbearbeiter sollte sich eine neue Technik eigen machen und werde sich wundern wie schnell es gelernt ist. Es ist einfach auszuprobieren mit der Herstellung einer Pfeife aus Blei vom Klempner wie hierunter gezeichnet ist.