Gloria Excellent 360
het nieuwe Orgel van Orgelhaus G. Kisselbach
Deze website is gewijd aan de klank van pijporgels voor de huis- of studeerkamer. Naast pijporgels bestaan er digitale orgels, maar dat is een algemene term voor alle orgels die de pijporgelklank op digitale wijze trachten te benaderen. Bij veel van deze orgels wijkt de klank zo veel af van het pijporgel, dat zij hier buiten beschouwing blijven. Naar mijn ondervinding blijkt een enkel digitaal orgel in staat te zijn de klank van een pijporgel zo dicht te benaderen, dat het de moeite waard is er nader mee kennis te maken. Het generaliserende standpunt dat een bouwer van pijporgels geen waardering kan hebben voor orgelklanken die niet uit pijpen afkomstig zijn, wordt door mij niet gedeeld.
Gedurende 35 jaar heb ik pijpen gemaakt en geïntoneerd, de mensuren zijn door mij zelf ontworpen en daarbij is gelet op zowel een karakteristieke klank voor solistisch gebruik alsmede een muzikaal versmelten, indien het register met andere registers moet samenklinken. De karakteristieke klank van elk register moet ook in de samenklank herkenbaar blijven. In verschillende boeken heb ik beschreven hoe de pijpen moeten worden gemaakt om aan deze vaak tegenstrijdige eisen te kunnen voldoen. Intoneren is een vak dat een zuiver gevoel voor kleine klanknuances vereist. Soms is maar een kleine buiging van het metaal nodig om precies die gewenste boventoon te laten meeklinken.
Gloria Excellent 360
Met deze kritische instelling bezocht ik Orgelhaus G. Kisselbach in Baunatal (Kassel), een van de grootste leveranciers van digitale orgels. Naast de vestiging in Baunatal heeft de firma een filiaal in Augsburg. Vrijwel alle merken worden door hen vertegenwoordigd, waarbij verschillende uitvoeringen onder hun eigen merknaam Gloria worden aangeboden. De Firma G. Kisselbach bestaat 100 jaar en dat heugelijke feit was aanleiding om een bijzonder Jubileumorgel te (laten) ontwerpen. Het is de Gloria Excellent 360, een orgel waarin twee totaal verschillende orgelstijlen naast elkaar werden verwezenlijkt. Het streven was om een orgel te maken waarin zowel de klanken van de klassieke barok, als ook de laat-romantisch klanken in de stijl van een Sauer-orgel was vastgelegd. Deze stijl is ook bij Steinmeyer en Walcker terug te vinden. Kisselbach rekent ook Ladegast-orgels tot deze stijl, maar dat moet een vergissing zijn. Friedrich Ladegast bouwde orgels met klanken in de stijl van Gottfried Silbermann. Ik heb mij daar zelf van kunnen overtuigen bij het spelen van twee Ladegast-orgels in Merseburg en in de werkplaats van Kristian Wegscheider in Dresden, waar een Ladegast-orgel werd gerestaureerd.
Twee barok-intonaties en twee romantische intonaties zijn op de Gloria Excellent 360 te kiezen. Beide intonaties beschikken over elk 60 registers verdeeld over drie klavieren en pedaal. Alle bijzonderheden van het orgel zijn op de website van G. Kisselbach te vinden, evenals een uitvoerige beschrijving van het orgel. Ik geef hier weer hoe ik met de hoorervaring van een intonateur de klanken van dit digitale orgel heb beoordeeld.
De eerste tonen van de Prestant 8’ van het hoofdwerk speelde ik in het klein octaaf. Een eerste kennismaking is meestal niet maatgevend om de klank werkelijk te kunnen beoordelen; net als elke Prestant van een willekeurig kerkorgel vraagt het enige gewenning. Het samenspelen van de Prestant met de Holzflöte 8’ gaf geen versterking van de grondtoon, het samenspelen van de Prestant met de Gamba 8’ gaf geen versterking van de boventonen. Dit hoeft geen nadeel te zijn, maar het maakt de klanken wel meer buigzaam en het vergroot de muzikale eigenschappen als in een samenklank de eigen karakters te onderscheiden blijven. De Prestanten van het zwelwerk en het positief lieten vergelijkbare klanken, passend bij de manuaalfunctie, horen.
Daarna richtte ik mijn aandacht op de fluitklanken. De Holzflöte 8’ van het Hoofdwerk klonk rond en dragend, maar niet erg melodieus, het Zwelwerk heeft een Flute harmonique 8’ met een herkenbare intonatie. De Roerfluit 8’ van het Positief was werkelijk een verrassing, ik hoorde een lieflijke, aangename klank met een zachte voorspraak; muzikaal een aantrekkelijke stem, ook in combinatie met andere registers. De fluitklanken waren in verschillende samenstellingen goed te mengen en inspireerden tot improvisaties.
In de romantische intonatie zijn Gambaklanken in alle voetmaten aanwezig.
Teruggaand naar de Prestant 8’ van het hoofdwerk begon ik de klank meer te waarderen. Het is een register dat met recht de naam Prestant verdient. De opbouw naar een plenum maakt de klank krachtiger en breder maar blijft altijd transparant. De Trompet 8’ van het Hoofdwerk verleent kracht en zangerigheid aan de plenumklank.
In de barokintonatie zijn bij de tongwerken van het Hoofdwerk Spaanse Trompetten in 16’, 8’ en 4’ te kiezen. Naar mijn idee moeten deze krachtig en fel in de ruimte klinken en een sterk solistische indruk maken. Ik vond de klank wel boventoonrijk maar zonder kracht en meer de indruk van regalen maken. Dat hoeft geen bezwaar te zijn; regalen worden soms in het front als chamaderegisters gebouwd.
De tongwerken van de andere manualen lieten fraaie soloklanken horen en door het mengen van zachte tongen met labiaalstemmen ontstonden boeiende, zangerige samenklanken.
Het Gloria Excellent 360 orgel is bij Johannus in Ede (Nederland) gebouwd; het is een drieklaviersorgel en lijkt uiterlijk veel op de Vivaldi 35. Zoals alle orgels van dit bedrijf zijn de klanken gesampled, met alle eigenschappen van deze techniek. Dat ook samplingorgels goed kunnen klinken, blijkt uit de orgels die bij Johannus in de Monarke-lijn worden gebouwd. In de beste vorm is de klank dan niet meer van een pijporgel te onderscheiden, maar het is een dure bouwwijze die en dat doet de prijs flink stijgen.
In de showroom van Kisselbach stond naast de Gloria 360 een Vivaldi 35 opgesteld en zo kon ik de orgels direct met elkaar vergelijken. Het verschil is aanzienlijk, de klank van een orgel in de Vivaldi-serie heeft mij nooit kunnen boeien; dat deed de Gloria 360 wel. Het orgel heb ik in verschillende registercombinaties bespeeld die mij fascineerden. Het zette mij aan daarmee te improviseren.
Prestant 8'
Het belangrijkste register van elk orgel is de Prestant 8’, het is de basisklank van elk orgel en bepalend voor de intonatie van de andere registers in dat orgel. Hoewel de klank van een Prestant per orgelbouwer wel kan verschillen, blijft deze klank toch altijd als Prestant herkenbaar. Een Prestant moet een uitgewogen balans van kracht, helderheid en poëzie in zich dragen. Het beste te vergelijken met een sonore mannenstem, een stem die de aandacht vraagt en iets heeft te vertellen. De stem van iemand met charisma.
